Πῶς ἔλυσαν τὸ πρόβλημα τῆς ὑπογεννητικότητας στὴν Ἀρχαία Ἑλλάδα

Μὲ ἕνα πολὺ ἁπλὸ τρόπο. Δὲν τὸ ἔλυσαν.

Ὁ Πολύβιος γράφει γιὰ τὴν ὑπογεννητικότητα στὴν ἐποχή του (2ος αἰ. π.Χ):

Ἱστορίες, 6, 38
«Ἔφτασε ὁ καιρὸς σήμερα στὴν Ἑλλάδα νὰ ὑπάρχει ἀρνησιπαιδία καὶ ὀλιγανθρωπία, ἐξαιτίας τῆς ὁποίας οἱ πόλεις ἐρημώθηκαν καὶ σημειώθηκε πλήρης ἔλλειψη παραγωγῆς, ἂν καὶ δὲν συνέβησαν πόλεμοι ἢ ἐπιδημίες. Ἐὰν λοιπὸν γιὰ τοῦτο συνεβούλευε κάποιος νὰ πάει νὰ ρωτήσει τοὺς θεοὺς τί θὰ μπορούσαμε νὰ ποῦμε ἢ νὰ κάνουμε γιὰ νὰ γίνουμε περισσότεροι καὶ νὰ κατοικήσουμε καλύτερα τὶς πόλεις, ἄραγε δὲν θὰ ἦταν μάταιο νὰ κάνουμε τέτοιες ἐρωτήσεις, ἀφοῦ ἡ αἰτία εἶναι προφανὴς καὶ ὁ τρόπος διορθώσεως στὰ χέρια μας; Γιατὶ αὐτὸ τὸ κακὸ μεγάλωσε σὲ μᾶς καὶ χωρὶς νὰ τὸ προσέξει κανείς, ἐπειδὴ οἱ ἄνθρωποι ἐξετράπησαν στὸν ἐγωισμὸ (**) καὶ τὴ φιλοχρηματία ἀκόμη καὶ σὲ τεμπελιά, ἔτσι ὥστε νὰ μὴ θέλουν νὰ παντρευτοῦν οὔτε νὰ κάνουν παιδιά, οὔτε νὰ ἀνατρέφουν, ἀλλὰ νὰ ἀποκτοῦν τὸ πολὺ ἕνα ἢ δύο, ὥστε νὰ τὰ ἀφήσουν πλούσια κληρονομιὰ καὶ νὰ μὴ ξοδεύουν γιὰ τὴν ἀνατροφή τους, γι’ αὐτὸ τὸ λόγο τὸ κακό μεγαλώνει. Γιατὶ, ὅταν ὑπάρχουν μόνο ἕνας ἢ δύο γιοί, εἶναι προφανὲς ὅτι, ἂν ὁ πόλεμος ἢ ἡ ἐπιδημία θανατώσουν τὸν ἕνα, ἡ οἰκία μένει χωρὶς κληρονόμους. Καὶ, ὅπως τὰ σμήνη τῶν μελισςῶν, σιγὰ σιγὰ οἱ πόλεις γίνονται ἀραιοκατοικημένες καὶ ἀδύναμες».

Ἀρχαῖο κείμενο

ἐπέσχεν ἐν τοῖς καθ’ ἡμᾶς καιροῖς τὴν Ἑλλάδα πᾶσαν ἀπαιδία καὶ συλλήβδην ὀλιγανθρωπία, δι’ ἣν αἵ τε πόλεις ἐξηρημώθησαν καὶ ἀφορίαν εἶναι συνέβαινε, καίπερ οὔτε πολέμων συνεχῶν ἐσχηκότων ἡμᾶς οὔτε λοιμικῶν περιστάσεων. εἴ τις οὖν περὶ τούτου συνεβούλευσεν εἰς θεοὺς πέμπειν ἐρησομένους τί ποτ’ ἂν ἢ λέγοντες ἢ πράττοντες πλείονες γινοίμεθα καὶ κάλλιον οἰκοίημεν τὰς πόλεις, ἆρ’ οὐ μάταιος ἂν ἐφαίνετο, τῆς αἰτίας προφανοῦς ὑπαρχούσης καὶ τῆς διορθώσεως ἐν ἡμῖν κειμένης; τῶν γὰρ ἀνθρώπων εἰς ἀλαζονείαν καὶ φιλοχρημοσύνην, ἔτι δὲ ῥᾳθυμίαν ἐκτετραμμένων καὶ μὴ βουλομένων μήτε γαμεῖν μήτ’, ἐὰν γήμωσι, τὰ γινόμενα τέκνα τρέφειν, ἀλλὰ μόλις ἓν τῶν πλείστων ἢ δύο χάριν τοῦ πλουσίους τούτους καταλιπεῖν καὶ σπαταλῶντας θρέψαι, ταχέως ἔλαθε τὸ κακὸν αὐξηθέν. ὅτε γὰρ ἑνὸς ὄντος ἢ δυεῖν, τούτων τὸν μὲν πόλεμος, τὸν δὲ νόσος ἐνστᾶσα παρείλετο, δῆλον ὡς ἀνάγκη καταλείπεσθαι τὰς οἰκήσεις ἐρήμους, καὶ καθάπερ ἐπὶ τῶν μελιττῶν τὰ σμήνη, τὸν αὐτὸν τρόπον κατὰ βραχὺ καὶ τὰς πόλεις ἀπορουμένας ἀδυνατεῖν. ὑπὲρ ὧν οὐδὲ χρεία παρὰ τῶν θεῶν πυνθάνεσθαι πῶς ἂν ἀπολυθείημεν τῆς τοιαύτης βλάβης• ὁ γὰρ τυχὼν τῶν ἀνθρώπων ἐρεῖ διότι μάλιστα μὲν αὐτοὶ δι’ αὑτῶν, μεταθέμενοι τὸν ζῆλον, εἰ δὲ μή, νόμους γράψαντες, ἵνα τρέφηται τὰ γινόμενα. περὶ τούτων οὔτε μάντεων οὔτε τερατειῶν χρεία.

ἀγγλικὴ μετάφραση

In our time all Greece was visited by a dearth of children and generally a decay of population, owing to which the cities were denuded of inhabitants, and a failure of productiveness resulted, though there were no long-continued wars or serious pestilences among us. If, then, any one had advised our sending to ask the gods in regard to this, what we were to do or say in order to become more numerous and better fill our cities,—would he not have seemed a futile person, when the cause was manifest and the cure in our own hands? For this evil grew upon us rapidly, and without attracting attention, by our men becoming perverted to a passion for show and money and the pleasures of an idle life, and accordingly either not marrying at all, or, if they did marry, refusing to rear the children that were born, or at most one or two out of a great number, for the sake of leaving them well off or bringing them up in extravagant luxury. For when there are only one or two sons, it is evident that, if war or pestilence carries off one, the houses must be left heirless: and, like swarms of bees, little by little the cities become sparsely inhabited and weak.

Τὰ ἀποτελέσματα, 1-4 αἰῶνες ἀργότερα:

ΣΤΡΑΒΩΝΑΣ (1ος π.Χ. – 1ος μ.Χ. αἰ.)

1. Ἀρκαδία, Αἰτωλία, Λακωνία, Μεσσηνία.

«Σήμερον ἡ Μεσσηνία εἶναι κατὰ τὸ πλεῖστον ἐγκαταλελειμμένη, χωρὶς ὅμως τοῦτο νὰ εἶναι κάτι τὸ ἐκπληκτικόν, ἀφοῦ καὶ ἡ Λακωνικὴ ἀκόμη δύναται νὰ μᾶς δώσει τὴν ἐντύπωσιν τῆς ἐρημώσεως, ἐὰν τὴν συγκρίνωμεν πρὸς ὅ,τι ἦτο παλαιά. Διότι ἐκτὸς τῆς Σπάρτης πρέπει νὰ ὑπολογίσωμεν καὶ τὰς τριάκοντα πολίχνας, αἱ ὁποῖα παλαιὰ ὑπῆρχαν πέριξ τῆς Σπάρτης […] Ἕνεκα τῆς τελείας ἐρημώσεως τῆς χώρας [=Ἀρκαδίας],  δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ ἐπιμείνωμεν ἐπὶ τῆς ἱστορίας της. Αἱ πλέον ἐπιφανεῖς ἄλλοτε πόλεις καταστράφηκαν ἕνεκα τῶν συνεχῶν πολέμων χωρὶς νὰ ἀφήσουν ἵχνη, αὐτὴ δὲ ἡ χώρα ἔπαυσε νὰ κατηκῆται καὶ νὰ καλλιεργῆται.  […] Ἡ Αἰτωλία ἐπίσης καὶ ἡ Ἀκαρνανία, χῶραι ἐξ ἴσου ἐρημωμέναι […] Σήμερα δὲ καὶ αὐτὴ ἡ Μεγάλη Πόλις ἐπαλήθευσε τὸ λογοπαίχνιον τοῦ κωμικοῦ ποιητοῦ «τὸ ὄνομά της εἶναι Μεγαλερημία καὶ οὐχὶ πλέον Μεγαλόπολις»» (Γεωγραφικά, Η’ c 362, 388).

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ (1ος μ.Χ. – 2ος μ. Χ. αἰ.)

1. Ἑλλάδα, Βοιωτία

«Ὁλόκληρη ἡ χώρα μόλις καὶ μετὰ βίας θὰ μποροῦσε νὰ προσφέρει σήμερα τρεῖς χιλιάδες ὁπλίτες, ὅσους ἔστειλε μόνη της ἡ πόλη τῶν Μεγαρέων στὶς Πλαταιές […] «(κάποιος) μπορεῖ νὰ κάνει γιὰ ὧρες νὰ μὴ συναντήσει [στὴ Βοιωτία] ἄνθρωπο πέρα ἀπὸ κανένα βοσκό» (Περὶ τῶν ἐκλελοιπότων χρηστηρίων, η’)

ΔΙΩΝ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ (1ος – 2ος μ.Χ. αἰ)

1. Εὔβοια

«Οἱ ἴδιοι βλέπετε πὼς τὸ γυμναστήριό σας τὸ ἔχουν κάμει χωράφι, ὥστε ὁ Ἡρακλῆς καὶ τὰ ἄλλα ἀγάλματα, ἄλλα τῶν ἡρώων καὶ ἄλλα τῶν θεῶν, ἔχουν σκεπασθῆ τέλεια ἀπὸ τὰ σπαρτὰ κι ἀκόμα βλέπετε κάθε μέρα ἀπὸ νωρὶς τὰ πρόβατα αὐτοῦ τοῦ ρήτορα νὰ μπαίνουν στὴν ἀγορὰ καὶ νὰ βόσκουν στὰ μέρη γύρω ἀπὸ τὸ βουλευτήριο καὶ τὰ Ἀρχεῖα» (Λόγος Εὐβοϊκὸς ἢ Κυνηγός, 233R-234R).

ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ (2ος μ.Χ.)

1.  Ἀρκαδία

«Ἡ Μεγαλόπολη εἶναι στὸ μεγαλύτερο μέρος της ἐρειπωμένη ἐπὶ τῶν ἡμερῶν μας» (Ἑλλάδος Περιήγησις, 8, 33, 1).

Ἂς μὴν ἀνησυχεῖ κανεὶς ὅτι θὰ ἐρημώσει σήμερα ἡ Ἑλλάδα, ὅπως ἔγινε τότε.

Θὰ ἔρθουν νὰ κατοικήσουν ἄλλοι λαοί. Ποὺ δὲν θὰ γίνουν Ἕλληνες ὅπως εἶχαν γίνει παλιότερα Ἕλληνες οἱ Σλάβοι, οἱ Ἀρβανίτες καὶ οἱ Ἀρμένιοι.

Σύμφωνα, μάλιστα, μὲ μιὰ διαδεδομένη πίστη μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων τῆς χώρας αὐτῆς, οἱ ἄλλοι αὐτοὶ λαοὶ θὰ κάνουν τὴν παγκόσμια προλεταριακὴ ἐπανάσταση ἢ τουλάχιστον θὰ πραγματώσουν τὰ πορίσματα τοῦ Διαφωτισμοῦ καὶ τοῦ Ἀνθρωπισμοῦ -μαζὶ μὲ τὰ ὑπολείμματα τῶν Νεοελλήνων.

Ὣς τώρα οἱ ἐνδείξεις -γιὰ τέτοια ἐπαναστατικὴ καὶ φιλοσοφικὴ τάση τῶν νεοφερμένων- δὲν εἶναι ἰδιαίτερα θετικές, ἀλλὰ μποροῦμε ἀκόμα νὰ ἐλπίζουμε.

(**)

Γιὰ τὶς «φιλοσοφικὲς καὶ ὑπαρξιακὲς» προϋποθέσεις τῆς στάσης αὐτῆς στὴ σημερινὴ Ἑλλάδα, βλ. ἕνα παλιότερο ἄρθρο.

This entry was posted in Αρχαιότητα, Ιστορίες and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s