Κονδύλης, μελαγχολία καὶ μηδενισμός

Π. Κονδύλης, Μελαγχολία καὶ πολεμική

«Ἡ ἀμιγὴς μελαγχολικὴ ἢ ἀπαισιόδοξη κοσμοθεωρητικὴ τοποθέτηση καθρεφτίζεται στὴν ἄποψη ὅτι ὅλα εἶναι παράλογα καὶ δίχως νόημα, ὅτι ἡ ζωὴ καθ’ ἑαυτὴν δὲν ἔχει, ὅπως λέγεται, καμμία ἀξία. Τὸ τί μπορεῖ νὰ συνεπάγεται αὐτὴ ἡ ἄποψη γιὰ τὴν ἰδιωτικὴ ζωὴ ἑνὸς ἀτόμου εἶναι φυσικὰ ἡ μία ὄψη τοῦ πράγματος· τελείως διαφορετικὸ εἶναι τὸ ζήτημα ὅταν κανεὶς τὴν προβάλλει σὲ μιὰ συγκεκριμένη ἱστορικὴ συγκυρία ὡς δημόσιος ἐκπρόσωπός της. Πρῶτα πρῶτα πρέπει νὰ διαπιστωθεῖ ἂν καὶ σὲ ποιὸ βαθμὸ ἡ ἄποψη αὐτὴ μπορεῖ νὰ ληφθεῖ στὴν ὀνομαστική της ἀξία ἢ ἂν  καὶ σὲ ποιὸ βαθμὸ ἡ ἐξαγγελία της μπορεῖ νὰ ἑρμηνευεῖ ὡς ἐπιδεικτικὴ συμβολικὴ πράξη ποὺ σκοπός της εἶναι νὰ διαχωρίσει τὴ στάση τοῦ φορέα της ἀπὸ τὶς μάταιες αὐταπάτες καὶ τὶς παράλογες ἀσχολίες τῶν ἀνίδεων κοινῶν θνητῶν. Ἔτσι συνέβαινε γιὰ παράδειγμα μὲ τὶς διάφορες ἐκδοχὲς τοῦ ρομαντικοῦ κοσμικοῦ ἄλγους, ποὺ ὑποχωροῦσε ἐσπευσμένα μόλις οἱ πρακτικὲς προοπτικὲς καλυτέρευαν. Ἂν πάλι ἡ θέση γίνει κατανοητὴ στὴν κυριολεξία της, τότε ἐνδεχόμενη ἀσυνέπεια τοῦ ἐκπροσώπου της δὲν θὰ συνίστατο στὸ ὅτι δὲν αὐτοκτονεῖ (γιατὶ ἡ αὐτοκτονία θὰ ἦταν ἐξίσου δίχως νόημα ὅπως καὶ ἡ ζωή, καὶ γιὰ τὴν ἐπιλογὴ ἀνάμεσα σὲ δύο πράγματα δίχως νόημα δὲν μποροῦν νὰ διατυπωθοῦν λογικὰ δεσμευτικοὶ κανόνες), ἀλλὰ στὸ γεγονὸς ὅτι ἀπὸ τὴ διαπίστωση τῆς ἔλλειψης νοήματος τοῦ Εἶναι συνάγει τὴν ἀξίωση νὰ μὴν πιστεύουν οἱ ἄλλοι ἄνθρωποι σὲ κανένα νόημα, παραβλέποντας βέβαια ὅτι ἀκριβῶς αὐτὴ ἡ γενικὴ ὑποκειμενικὴ πίστη στὸ νόημα τοῦ κόσμου, ὑπὸ ἑκάστοτε διαφορετικὴ ἑρμηνεία αὐτοῦ τοῦ ἴδιου νοήματος, ἀποτελεῖ θεμελιῶδες στοιχεῖο τῆς ἀντικειμενικῆς ἔλλειψης νοήματος τοῦ κόσμου. Ἀκόμη καὶ διαπράττοντας ὅμως αὐτὸ τὸ λογικὸ ἅλμα, πάλι δὲν θὰ εἶχε πετύχει πολλά. Γιατὶ ἐναντίον του θὰ εἶχε ἐξεγερθεῖ ἡ ἀτομικὴ καὶ συλλογικὴ ὁρμὴ τῆς αὐτοσυντήρησης τῶν ἀνθρώπων, ποὺ μέσα στὶς συνθῆκες τοῦ πολιτισμοῦ συγχωνεύεται μὲ τὴν ἰδέα τοῦ νοήματος: Ὅ,τι ἐμφανίζεται στὴ Φύση ὡς βιολογικὸ μέγεθος, στὸν πολιτισμό (στὸ εἰδοποιὸ δηλ. γνώρισμα τῆς ἀνθρώπινης φύσης) παίρνει ἀναγκαστικὰ τὴ μορφὴ καὶ τὴν περιωπὴ ἰδέας ἢ ἰδεώδους. Καὶ μόνον ὅποιος προβάλλει στὰ πλαίσια τοῦ πολιτισμοῦ ὡς νοηματοδότης εἶναι κατάλληλος νὰ καθησυχάσει τὴν ὁρμὴ τῆς αὐτοσυντήρησης τῶν ἀνθρώπων καὶ ἔτσι νὰ τὴν οἰκειοποηθεῖ ὁ ἴδιος, δηλ. νὰ ἀσκήσει ἰσχὺ πάνω σὲ ἀνθρώπους ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀποδοχῆς ἑνὸς νοήματος -ἄδιάφορο μὲ ποιὰ μορφή. Μὲ ἄλλα λόγια, ἡ ἀποδοχὴ ἑνὸς νοήματος προσδίδει στὸν ἰσχυρὸ τὴν ἰσχύ του, ἐπειδὴ παρέχει στοὺς ὑποτακτικοὺς ἢ ἀκολούθους του ὡς ἐλάχιστο αἴσθημα ἰσχύος τὴν πεποίθηση ὅτι μοιράζονται τὸ ἀληθινὸ νόημα. Ἀντιθέτως, ἡ ἔλλειψη νοήματος ἰσοδυναμεῖ μὲ ἔλλειψη ἰσχύος ἤ, τὸ πολύ, μὲ ἰσχὺ ποὺ πέρα ἀπὸ τὸν ἁπλὸ στιγμιαῖο ζωικὸ-φυσικὸ καταναγκασμὸ δὲν μπορεῖ νὰ ἀποκτήσει διάρκεια καὶ δεσμευτικότητα, καὶ συνεπῶς –μέσα στὶς συνθῆκες τοῦ ἀνθρώπινου πολιτισμοῦ– ἡ χρησιμότητά της δὲν μπορεῖ παρὰ νὰ εἶναι μικρή.
Καταλαβαίνουμε τώρα γιατὶ ἡ γνήσια καὶ ἀμιγὴς κοσμοθεωρητικὴ μελαγχολία, δηλ. ἡ ἐξαγγελία τῆς ἔλλειψης νοήματος τοῦ Εἶναι, ἀποτελεῖ quantite negligeable μέσα στὸ φάσμα τῆς ἱστορίας τῶν ἰδεῶν ὅλων τῶν πολιτισμῶν καὶ ὅλων τῶν ἐποχῶν. Ἀκόμα καὶ οἱ ὑλιστικὲς κοσμοθεωρίες, ποὺ ἀπέρριπταν γιὰ κοσμοθεωρητικοὺς λόγους τὴν πρωτογενὴ σύνδεση τοῦ νοήματος μὲ κάποιο πνευματικὸ ἢ θεῖο κοσμικὸ θεμέλιο, ἦταν ὑποχρεωμένες νὰ εἰσάγουν λαθραῖα καὶ μὲ ἀπονενοημένο ἀπὸ λογικὴ ἄποψη τρόπο, στὴν τάδε ἢ τὴ δείνα βαθμίδα τῆς θεωρητικῆς κατασκευῆς, ἀρχὲς καὶ δυνάμεις, προκειμένου νὰ διασώσουν τὴν πίστη στὸ νόημα τῆς ἠθικῆς καὶ κοινωνικῆς πράξης».

Ὁ Κονδύλης δὲν δέχεται τὴν ἀδιαφοροποίητη ἀντίληψη περὶ μηδενισμοῦ. Διακρίνει τὸν μηδενισμὸ ὡς ἐπιστημονικὴ μεθοδολογία ἀπὸ τὸν ἰδεολογικὸ μηδενισμὸ γιὰ τὸν ὁποῖο παρατηρεῖ ὅτι εἶναι πολὺ σπανιότερος ἀπὸ ὅ,τι καταγγέλλεται πὼς εἶναι:

«Ἡ ἔννοια τοῦ μηδενισμοῦ χρησιμοποεῖται πολὺ συχνὰ μὲ πολεμικὴ πρόθεση, καὶ τότε ταυτίζεται συνήθως μὲ τὴν ὁρμὴ τῆς καταστροφῆς. Στὴν πραγματικότητα, ὅσοι μέμφονται κάποιον γιὰ μηδενισμὸ μ’ αὐτὸ τὸ νόημα, κάνουν ἕνα λογικὸ σφάλμα, ἀφοῦ ἀποδίδουν στὸν μηδενισμὸ μιὰ δεοντολογία (δηλ. τὴ θέση ὅτι τὰ πάντα δέον νὰ καταστραφοῦν) – κι ἂς ἀφήσουμε τὸ γεγονὸς ὅτι στὴν ἴσαμε τώρα ἱστορία δὲν στάθηκαν καθόλου σπάνιες οἱ καταστροφὲς ποὺ ἔγιναν ἀπὸ ἠθικιστὲς στὸ ὄνομα ἠθικῶν σκοπῶν. Κανένα ἱστορικὸ κίνημα δὲν ἔχει, ἄλλωστε, ἐμφανιστεῖ ποτὲ κάτω ἀπὸ τὴ σημαία τοῦ αἰτήματος τῆς καταστροφῆς, μολονότι αὐτό, φυσικά, τὸ ἰσχυρίζεται ὁ ἑκάστοτε ἀντίπαλος. Γιὰ τοὺς λόγους αὐτούς, ἐδῶ, ἡ ἔννοια τοῦ μηδενισμοῦ χρησιμοποιεῖται γιὰ νὰ ὑποδηλώσει τὴ θέση ὅτι ὅλες οἱ ἀξίες εἶναι σχετικὲς -θέση ποὺ δὲν συνεπάγεται κανένα Δέον, οὔτε καὶ τὸ Δέον τῆς καταστροφῆς. Μολονότι ἀπὸ τὴ σκοπιὰ αὐτὴ ἡ ζωὴ δὲν χρειάζεται νὰ καταστραφεῖ, ὡστόσο παραμένει δίχως ἀντικειμενικὸ νόημα. Ὁ μηδενισμὸς τοῦτος μπορεῖ νὰ γίνει σύστημα ἐπιστημονικῆς σκέψης, ὡστόσο δὲν εἶναι σὲ θέση νὰ ἐπικρατήσει σὲ κοινωνικὴ κλίμακα. Ὅταν ὁ σκεπτικισμὸς καὶ ὁ μηδενισμὸς κερδίζουν ὁπαδούς, αὐτὸ εἶναι σημάδι ὅτι ἡ κοινωνία χρειάζεται καινούργιες βεβαιότητες. Στὴν περίπτωση αὐτὴ ὁ μηδενισμὸς καὶ ὁ σκεπτικισμὸς δὲν ἐργάζονται γιὰ λογαριασμὸ δικό τους, ἀλλὰ ἐναντίον τῶν κυρίαρχων ἀξιῶν καὶ γιὰ λογαριασμὸ ἐκείνων στὶς ὁποῖες ἀνήκει τὸ μέλλον»

(Ὁ Εὐρωπαϊκὸς Διαφωτισμός, τ. Α’)

This entry was posted in φιλοσοφίες and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s