Βιβλιοκρισία:Φώτης Βασιλείου, Ποιμένας ή Τύραννος. Ο πατέρας στην Χριστιανική λογοτεχνία της Ύστερης Αρχαιότητας

Πηγή

Ἀποσπάσματα:

Στις αρχαίες μεσογειακές κοινωνίες η patria potestas ήταν απόλυτη και αδιαμφισβήτητη. Ήταν μια εξουσία ζωής και θανάτου του πατέρα επί των τέκνων του, γένους τόσο αρσενικού όσο και θηλυκού. Ο πατέρας εξουσίαζε τις «επιλογές» τους και υπό την σκιά της νομικής του –και όχι μόνον– υπόστασης ζούσαν, οι άνδρες μέχρι το τέλος της ζωής τους και οι γυναίκες μέχρι τον γάμο τους. Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει πως η patria potestas ήταν ή εκλαμβανόταν απαραίτητα ως μια μορφή δεσποτικής τυραννίας ούτε και είχε σε τίποτε να κάνει με την αγάπη που ο πατέρας έτρεφε ή όχι για τα τέκνα του. Επρόκειτο βασικά για την αποτύπωση μιας κάθετα πατριαρχικής οργάνωσης της οικογένειας εντός της κοινωνίας, που αφορούσε πρώτα και κύρια στην λήψη αποφάσεων και από την οπτική αυτή γωνία η αγάπη ή η τρυφερότητα ήταν άσχετες μεταξύ τους ή και αδιάφορες συζητήσεις. Για πρώτη φορά, ωστόσο, κατά την Ύστερη Αρχαιότητα ο πατέρας και η πατρική εξουσία, υπό την επήρεια του χριστιανισμού, δέχονται μια τόσο ριζική αμφισβήτηση που θα αλλάξει άρδην την πρόσληψη του προσώπου του και του ρόλου του. Και αν το συμπέρασμα αυτό μπορεί να μοιάζει εκ πρώτης όψεως παράδοξο, μετά από δύο χιλιάδες χρόνια εκκλησιαστικής ιστορίας και εμπειρίας (αν και σε τελική ανάλυση δεν θα έπρεπε να είναι και τόσο, αφού ο χριστιανισμός είναι θεολογικά, πολιτικά και ψυχοσυναισθηματικά, πρώτα και κύρια, η θρησκεία του Υιού και όχι του Πατρός), τα κείμενα «ομιλούν» τόσο ξεκάθαρα που δεν αφήνουν κανένα περιθώριο αμφιβολίας.

[…]

όπως σημειώνει και ο συγγραφέας (σελ. 59), το τέκνο του εθνικού πατέρα είναι απαρεγκλίτως γένους θηλυκού (ενώ στην περίπτωση των χριστιανών πατέρων έχουμε τέκνα και των δύο φύλων). Η συγκεκριμένη επιλογή των συγγραφέων των κειμένων αυτών, μέσα στην ανιστορικότητά τους, υπογραμμίζει ένα καινοφανές κοινωνικό ζήτημα, που πρωτοεμφανίζεται κατά τον 3ο αι. μ. Χ. και γιγαντώνεται τον επόμενο αιώνα, αυτό της γυναικείας ανυπακοής απέναντι στην patria potestas στην υστερο-ρωμαϊκή πολιτεία. Για πρώτη φορά στην ιστορία της κοινωνίας και της λογοτεχνίας, η γυναίκα αποκτά την δική της, διακριτή φωνή, η οποία όχι μόνο δεν διστάζει να αντιπαρατεθεί, κάποτε ανοιχτά, με αυτήν του επικυρίαρχου πατέρα της, αλλά βρίσκει και την δική της, ξεχωριστή, αφηγηματική αποτύπωση (είναι εντυπωσιακός, πράγματι, ο αριθμός των αγιολογικών, εν γένει, κειμένων στα οποία όχι μόνο πρωταγωνιστούν γυναίκες, αλλά και στα οποία η αφήγηση γίνεται μέσα από την οπτική γωνία της γυναίκας, κάτι το οποίο για να το επιτύχουν οι συγγραφείς επιστρατεύουν μια ευρεία κλίμακα αφηγηματικών τεχνικών. Και είναι αυτή ακριβώς η ριζοσπαστικοποίηση της γυναίκας στα πλαίσια του πρώιμου χριστιανισμού, η τόσο ξένη για τα μέτρα και τα σταθμά των μεσογειακών κοινωνιών της αρχαιότητας αμφισβήτηση της πατρικής –και κατ’ επέκτασιν ανδρικής– εξουσίας, που σηματοδοτεί, σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από την όποια υιική αμφισβήτηση της πατρικής  εξουσίας, την στα όρια της κοινωνικής αποσάθρωσης διαμφισβήτηση του θεσμού του γάμου και της οικογένειας κατά τον 4ο αι. οροθετώντας εκ νέου τον ρόλο του πατέρα στην νέα χριστιανική κοινωνία που οικοδομείται. Το ότι από τούδε και στο εξής μπορούμε να μιλάμε, παραδείγματος χάριν, για πατέρες-δυνάστες (προφανώς υπήρχαν και πριν, μόνο που δεν θεωρούνταν δυνάστες αλλά ασκούντες απλώς την φυσική εξουσία τους) οφείλεται στην μεταστροφή ακριβώς αυτήν.

[…]

ο ρόλος του πατέρα αλλάζει δραστικά μέσα στην χριστιανική οικογένεια της Ύστερης Αρχαιότητας. Η εξουσία του δεν είναι πλέον κατά κανέναν τρόπο απόλυτη και γνωρίζει βίαιες αμφισβητήσεις από τα τέκνα του, αγόρια ή κορίτσια, που δεν συναινούν με τις αποφάσεις του. Μέσα στον οίκο διαμοιράζεται σε έναν πρωτόγνωρο βαθμό την ευθύνη λήψης αποφάσεων και ανατροφής των τέκνων με την μητέρα, με την οποία διαμορφώνει άλλωστε μια συζυγία πολύ ουσιαστικότερη από ό,τι μπορούμε να γνωρίζουμε από τις προγενέστερες ιστορικές περιόδους, και είναι πολύ ενεργητικότερα εμπεπλεγμένος συναισθηματικά με τα τέκνα του.

Advertisements
This entry was posted in Ύστερη Αρχαιότητα, Ρωμαίοι, Ρωμανία, θρησκεία and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s