Ἔλ Γκρέκο, Ἡ Κοίμηση τῆς Θεοτόκου

g001

Σύμφωνα με την Έφη Φουντουλάκη, «Οι θεμελιώδεις αρχές του Μανιερισμού, που ο Greco αφομοίωσε και χρησιμοποίησε, ήταν, στο σύνολό τους σχεδόν, αυτές που συμβιβάζονταν με τις αρχές της βυζαντινής τέχνης˙ οι μανιεριστικές αρχές που απέρριψε ήταν ακριβώς αυτές που προσέκρουαν στη βυζαντινή του παιδεία».

Όσον αφορά το φως, αυτό «τοποθετημένο πάνω στο χρώμα χωρίς διαβάθμιση, προβάλλει και υποβάλλει τον όγκο. Από την άποψη της μορφής, η λειτουργία του φωτός στη βυζαντινή ζωγραφική ήταν να υποβάλλει τη διαστρωμάτωση των επιπέδων και όχι να αναπαραστήσει έναν φωτισμό από μία συγκεκριμένη κατεύθυνση ή να δημιουργήσει την εντύπωση της ατμόσφαιρας. Απεναντίας, για τους Βενετούς, το «φως είναι αποτέλεσμα χρωμάτων που φωτίζουνται και που ακτινοβολούν διαφορετικά τόνα από τάλλο, σύμφωνα με τη φύση της αχτίδας που αντανακλούν ή που απορροφούνε»: Δεν υπήρχε αφηρημένο φως αυτό καθ’ εαυτό. Το ίδιο ίσχυε και για τους ρωμαίους και φλωρεντινούς Μανιεριστές….Ο Greco γνώριζε και τις δύο τεχνικές, όμως ο αυθαίρετος τρόπος με τον οποίο χειρίζεται το φως, ο ολοένα σημαντικότερος ρυθμοποιητικός ρόλος που του αναθέτει στο έργο του της ισπανικής περιόδου, καταδεικνύουν ότι επέλεξε τον βυζαντινό τρόπο. Βλέπουμε λ.χ. στην Πέμπτη σφραγίδα της Αποκαλύψεως το φως υπερφυσικό, σχεδόν μεταλλικό, μεταφρασμένο από το άσπρο χρώμα, να γαντζώνεται πάνω στις ακμές των μεγάλων γεωμετρικών επιπέδων που διαιρούν το μπλε ένδυμα του αποστόλου, αφήνοντας μερικά μεγάλα τμήματα στη σκιά».

Η κοινή σε βυζαντινούς και Μανιεριστές παραμόρφωση, πάλι, δεν σημαίνει ότι πρέπει κανείς να ψάξει στους δεύτερους τη ρίζα της παραμόρφωσης του Δ.Θ.: «Ο Greco, με τη βοήθεια μέσων όπως τα δονούμενα περιγράμματα, την επιμήκυνση, την ελικοειδή κίνηση, τις διαστρεβλωμένες και όλο και περισσότερο πολύπλοκες στάσεις, τις παραμορφώσεις, προχώρησε πολύ σε αυτό που οι Μανιεριστές ονομάζουν figura serpentinata – επινόηση που αποδίδεται στον Michelangelo».

Άλλωστε, «Οι Μανιεριστές ζωγράφοι ένιωθαν τον πειρασμό να εγκαταλείψουν την κλασική αυστηρότητα της αναπαραστάσεως του σώματος. Γι’ αυτούς ήταν δύσκολο να αρνηθούν αυτήν την παράδοση και να παραδοθούν σε αυτό που χαρακτηρίζεται συχνά ως «επιστροφή στον Μεσαιωνισμό στην τέχνη». Για τον Greco ήταν πολύ εύκολο, αν λάβουμε υπ’ όψιν μας την παιδεία του και την κοσμοαντίληψή του».

Όσον αφορά το χρώμα, ο Δ.Θ. «Προετοίμαζε τη ζωγραφική επιφάνεια κατά τον βυζαντινό τρόπο –τον οποίο χρησιμοποίησε και ανέπτυξε η βενετσιάνικη σχολή– με ένα καφέ-κοκκινωπό χρώμα, και το άφηνε να φαίνεται ή να διαφαίνεται κάτω από τα στρώματα των χρωμάτων». Όσον αφορά το χρώμα σχετικά με το χώρο, η Ε.Φ. συμφωνώντας με τον Demus γράφει ότι «Ένας άλλος τρόπος, τόσο μεσαιωνικός όσο και βυζαντινός, που χρησιμοποιεί ο Greco, είναι η χρωματική διαίρεση του ζωγραφικού χώρου σε τμήματα που χρησιμεύουν ως πλαίσιο για τα πρόσωπα. Αυτό αρχίζει στην Αγία Τριάδα,…και συνεχίζεται στο Όνειρο του Φιλίππου του Β’…για να φτάσει…στον Χριστό στο όρος των ελαιών: ένας χώρος ασυνεχής, κατακερματισμένος από στοιχεία που μπορούν να αναπαριστούν τόσο ένα μεγάλο βράχο, την ομίχλη, τα κύματα». Επίσης, «Ο Greco ενσωματώνει στο έργο του άφθονα μανιεριστικά μοτίβα. Ο εύκολος εντοπισμός τους βοήθησε συχνά τους μελετητές στο περίφημο «κυνήγι των επιδράσεων» και τους οδήγησε να χαρακτηρίσουν τον Greco Μανιεριστή ζωγράφο. Τα μοτίβα αυτά χαρακτηρίζονται κυρίως από τολμηρές προοπτικές συντμήσεις με προφανή σκοπό να δώσουν την εντύπωση της τρίτης διάστασης. Αλλά τα ίδια μοτίβα μέσα στο έργο του Greco φαίνεται να χάνουν αυτήν ακριβώς την κύρια λειτουργία τους: δεν δίνουν την εντύπωση του βάθους. […] Το ζητούμενο όμως δεν είναι αν ο Greco υιοθετεί εικονογραφικά μοτίβα και πόσα από τη βυζαντινή τέχνη ή τον Μανιερισμό, αλλά το πώς τα ενσωματώνει και με ποιο σκοπό. Αν ο σκοπός αυτός είναι, όπως υποστηρίζουμε, ο χώρος και κυρίως η αναίρεση και η αμφισημία του, τότε το κυρίαρχο κριτήριο της προσέγγισης και της ανάλυσης δεν μπορεί παρά να ταυτίζεται μαζί του. Το κριτήριο της απόδοσης του χώρου λειτουργεί αποκαλυπτικά στην ανάλυση των έργων του Greco. Η άρνηση του χώρου ως πρωταρχικού σημαίνοντος της άχρονης αιωνιότητας, είναι αρχή βυζαντινή. Ο μη-χρόνος και ο μη-χώρος ταυτίζονται στην ανατολική θεολογία, και η ταύτιση αυτή πραγματώνεται στη βυζαντινή τέχνη με την απόδοση του χώρου γενικώς και με τον χρυσό κάμπο ειδικότερα».

Γενικότερα, «Η προσωπική του τεχνοτροπία φαίνεται να απορρέει από έναν ιδιόρρυθμο συνδυασμό δύο συμβατικών τεχνών, δύο κόσμων, δύο πολιτισμών, εν συντομία δύο κωδίκων: του βυζαντινού και του μανιεριστικού κώδικα…Αν ο Greco δουλεύει, δέχεται παραγγελίες και απευθύνεται σε έναν κόσμο δυτικό, ωστόσο μεταφέρει με την παιδεία και τις ρίζες του τον βυζαντινό κόσμο που είναι ο καταλύτης του…Εάν λοιπόν επαναφέρουμε σήμερα τον βυζαντινισμό του Greco ως τον κύριο παράγοντα ερμηνείας της ιδιομορφίας του, δηλώνουμε ευθύς εξαρχής, ότι θεωρούμε τον βυζαντινισμό ως τον κατ’ εξοχήν καθολικό τρόπο με τον οποίο κατάφερε την παραβίαση των κανόνων. Όταν δηλαδή χρησιμοποιούμε τον όρο «βυζαντινισμός» μιλώντας για τον Greco, σε καμία περίπτωση δεν εννοούμε ορισμένα βυζαντινά έργα ή εικονογραφικά μοτίβα, που, εντοπιζόμενα σε κάποια έργα του, θα τα καθιστούσαν «βυζαντινά» ή έστω «μεταβυζαντινά». Δεν πρόκειται δηλαδή εδώ για μια προσπάθεια υπόδειξης «προτύπων», ούτε, πολύ περισσότερο, για μία πρόθεση να αναδειχθεί ο Greco σε βυζαντινό ζωγράφο…Ο βυζαντινισμός…στην περίπτωση του Greco πρέπει να αντιμετωπίζεται συνολικά ως ένα πολιτιστικό φαινόμενο και να μην κατακερματίζεται σε «πρότυπα», «εικονογραφικά μοτίβα», «τύπους» κ.τ.λ.».

Γι’ αυτό και «τα βυζαντινά στοιχεία που ανακαλούσε δεν ήταν απλές μνήμες της νεότητάς του, αλλά στοιχεία ταραχοποιά, που κατέστρεφαν την ισορροπία που είχε ήδη επιτευχθεί».

Advertisements
This entry was posted in τέχνη, Δύση, βυζαντινή τέχνη, ζωγραφική and tagged , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s