Προσηλυτισμοί -καὶ ἡ ἄρνησή τους

Στὸν Βίο τοῦ ἅγιου Πορφύριου Γάζας, ἕνα κλασικὸ κείμενο γιὰ τὸν ἐκχριστιανισμὸ στὴν Ὕστερη Ἀρχαιότητα ἀναφέρονται λογιῶν-λογιῶν λόγοι προσηλυτισμοῦ τῶν παγανιστῶν, καθὼς καὶ διαφορετικὲς ἀντιδράσεις τῶν λαϊκῶν χριστιανῶν καὶ τοῦ ἐπισκόπου τους.

Στὴ Γάζα, τὸ χριστιανικὸ ποίμνιο ἦταν μικρό, καὶ στὸ κείμενο ἡ τελικὴ καταστροφὴ τῶν παγανιστικῶν ναῶν τῆς πόλης παρουσιάζεται ὡς ἔσχατη λύση γιὰ νὰ σταματήσουν οἱ ὀχλήσεις κατὰ τῆς χριστιανικῆς μειονότητας. Δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ μὴν δεχτεῖ κάποιος τὴν ἄποψη ὅτι ἀκομα καὶ στὶς ἀρχὲς τοῦ 5ου αἰ. οἱ χριστιανοὶ περιθωριοποιούνταν καὶ παρενοχλοῦνταν: Ἡ Γάζα ἦταν γνωστὴ γιὰ τοὺς διωγμοὺς κατὰ τῶν χριστιανῶν τόσο ἐπὶ Ἰουλιανοῦ ὅσο καὶ στὶς ἀρχὲς τοῦ 4ου αἰ. Βέβαια, τὸ κείμενο τοῦ Βίου πῆρε τὴν τελική του μορφὴ τουλάχιστον ἕνα αἰώνα ἀργότερα, ὁπότε ὑπέστη διάφορες ἐπεξεργασίες, τόσο ὡς πρὸς τὰ γεγονότα ὅσο καὶ ὡς πρὸς τὶς δικαιολογίες. Μπορεῖ στὰ κείμενα αὐτὰ συχνὰ ἡ ἄποψη τοῦ συγγραφέα γιὰ τὸ πῶς θὰ ἔπρεπε «κανονικὰ» (σωστὰ χριστιανικά) νὰ φέρεται ὁ ἑκάστοτε (ἐπίσκοπος, μοναχὸς κ.λπ.) χριστιανὸς ἥρωας νὰ παρουσιάζεται ὡς τὸ σκεπτικὸ τοῦ ἴδιου τοῦ ἥρωα. Ἀλλὰ αὐτὸ δὲν εἶναι ἀπόλυτο, δὲν συμβαίνει πάντα.

Ἂς δοῦμε, ὅμως διάφορες αἰτίες ἐκχριστιανισμοῦ:

(1) Σὲ μιὰ περίπτωση, ὅταν ὑπῆρχε λειψυδρία οἱ ἐθνικοὶ παρακάλεσαν ἐπὶ μέρες τὸ θεό τους, τὸ Μάρνα, νὰ βρέξει. Ἀποχώρησαν ἄπραγοι. Τότε, ὁ Πορφύριος ἔκανε ἐκτὸς πόλης λιτανεία, ποὺ εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα νὰ βρέξει καταρρακτωδῶς. Οἱ ἐθνικοί, ποὺ γνώριζαν ὅτι οἱ χριστιανοὶ εἶχαν βγεῖ ἐκτὸς πόλης γιὰ νὰ παρακαλέσουν σχετικὰ μὲ τὴν ἀνοβρία, εἶχαν κλείσει τὶς πύλες τῆς πόλης, γιὰ νὰ ὀχλήσουν τοὺς χριστιανούς. Ἡ βροχὴ ὅμως ἦταν τόσο ἔντονη, ποὺ κάποιοι ἐθνικοὶ κατάλαβαν ὅτι ἦταν ἀποτέλεσμα τῶν χριστιανικῶν προσευχῶν, καὶ ἔτσι συμπέραναν ὅτι «Ὁ Χριστὸς μόνος θεὸς» (ὅπως τὸ φώναξαν δημόσια), ἄνοιξαν τὶς πύλες καὶ  ἐγκατέλειψαν τὴν παλιὰ λατρεία:

%cf%83%ce%ac%cf%81%cf%89%cf%83%ce%b71844

%cf%83%ce%ac%cf%81%cf%89%cf%83%ce%b71845

Ἔχουμε λοιπόν, μιὰ διαμάχη θεῶν, στὴν ὁποία σύμφωνα μὲ τοὺς χριστιανοὺς καὶ ὁρισμένους ἐθνικοὺς νίκησε ὁ χριστιανικὸς Θεός.

(2) Μιὰ διαφορετικὴ αἰτία ἐκχριστιανισμοῦ εἶναι ὄχι ὁ διαγωνισμὸς μεταξὺ τῶν θεῶν ἀλλὰ ἡ ἀποτυχία ἑνὸς ἐθνικοῦ θεοῦ νὰ ἐκπληρώσει τὶς ὑποσχέσεις του. Κάποιοι ἐθνικοὶ ἀπὸ αὐτοὺς ποὺ βασίζονταν στὴν Ἀφροδίτη γιὰ τὴ βοήθειά της ὅσον ἀφορᾶ τὴν ἐπίτευξη καλοῦ γάμου τὴν ἀπέρριψαν ἐπειδὴ τοὺς ὁδήγησε σὲ γάμους μὲ κακὸ τέλος (διαζύγια κ.λπ.) κι ἔγιναν χριστιανοί. Στὴν περίπτωση αὐτή, ὁ διαγωνισμὸς μεταξὺ τῶν θεῶν εἶναι ἔμμεσος, δηλαδὴ σὲ μιὰ «ἀγορὰ θρησκευτικῶν προϊόντων» οἱ ἐθνικοὶ αὐτοὶ ξέροντας ὅτι ὑπάρχει κι ἄλλη ἐναλλακτικὴ ἀπὸ τοὺς θεούς, τοὺς ἐγκατέλειψαν, χωρὶς βέβαια νὰ τοὺς ἔχει προηγουμένως παράσχει καλὴ παντρειὰ ὁ χριστιανικὸς Θεός:

%cf%83%ce%ac%cf%81%cf%89%cf%83%ce%b71846

%cf%83%ce%ac%cf%81%cf%89%cf%83%ce%b71847

(3) Μιὰ τρίτη περίπτωση σχετίζεται μὲ τὴν ὁλοκληρωτικὴ καταστροφὴ τοῦ εἰδώλου τῆς Ἀφροδίτης, ποὺ συμβαίνει ὄχι βίαια ἀλλὰ θαυματουργικά. Ἔτσι, ἡ Ἀφροδίτη ἀποδεικνύεται τελείως ἀνίσχυρη, ἀφοῦ οὔτε τὶς προσδοκίες τῶν ἐθνικῶν -ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴν ὕπαρξη τοῦ χριστιανικοῦ θεοῦ- οὔτε ἄντεξε τὴν ἁπλὴ παρουσία τοῦ συμβόλου τοῦ χριστιανικοῦ θεοῦ, καὶ πέφτει στὸ ἔδαφος ἀπὸ τὸ βάθρο του. Μάλιστα, ὅταν ἔσπασε τὸ ἄγαλμα ἔπεσε σὲ δύο ἐθνικοὺς σκοτώνοντάς τους. Αὐτὸ κάνει κάποιους παριστάμενους ἐθνικοὺς νὰ ἐκχριστιανιστοῦν:

%cf%83%ce%ac%cf%81%cf%89%cf%83%ce%b71848

Στὸ παρελθόν, εἶχε προταθεῖ, ἀπὸ μεσοπολεμικοὺς κομμουνιστὲς καὶ νεοπαγανιστές, ὅτι τὸ παραπάνω γεγονὸς εἶναι ἁπλὰ ἡ συγκάλυψη -ἀπὸ τὸν συγγραφέα τοῦ Βίου- μιᾶς βίαιης καταστροφῆς εἰδώλων. Αὐτὸ δὲν στέκει διότι ἂν πραγματικὰ ὑπῆρξε καταστροφὴ τοῦ ἀγάλματος, ὁ συγγραφέας θὰ τὴν ἀνέφερε ὡς καταστροφή. Δὲν λέει ψέματα, δηλαδὴ δὲν ἀποκρύβει τὴν ἀλήθεια (ἂν τὴν γνωρίζει), κι ὁ λόγος εἶναι ὅτι παρακάτω στὸ κείμενο κάνει λόγο γιὰ καταστροφὲς πολὺ χειρότερες, τῶν ἐθνικῶν ναῶν, καὶ δὲν τὶς ἀποκρύβει. Οὔτε ἰσχύει ἡ πιθανὴ ἐξήγηση ὅτι παρουσιάζει τὴν βίαιη καταστροφή τοῦ ἀγάλματος ὡς θαῦμα ἐπειδὴ ἐξαιτίας τοῦ θαύματος ἐκχριστιανίστηκαν μερικοὶ ἐθνικοί, γιατὶ παρακάτω συνδέει τὶς καταστροφὲς ναῶν πάλι μὲ τὸν ἐκχριστιανισμό. Ἑπομένως, ἂν τὸ ἔκανε στὴ β’ περίπτωση δὲν θὰ εἶχε λόγο νὰ τὸ ἀποκρύψει στὴν α’ περίπτωση ἐὰν καὶ σὲ ἐκείνη εἶχε συμβεῖ τὸ ἴδιο (χριστιανικὴ βία).

(4) Η τέταρτη περίπτωση ἀφορᾶ τὸν ἐκχριστιανισμὸ λόγῳ βίας. Ἐξαιτίας τῆς καταστροφῆς τῶν ναῶν ἀλλὰ καὶ τῶν εἰδώλων καὶ τελετουργικῶν βιβλίων τῆς παλιᾶς θρησκείας, διάφοροι ἐθνικοὶ πήγαιναν νὰ ἐκχριστιανιστοῦν. Ἄλλοι ἀπὸ φόβο -γράφει ὁ συγγραφέας- κι ἄλλοι ἐπειδὴ ἀπέρριψαν τὴν προηγούμενη κοσμοαντίληψή τους (τοὺς φάνηκε ἀνίσχυρη ἢ ἐσφαλμένη).

Ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ ἄποψη ὁρισμένων χριστιανῶν ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνουν δεκτοὶ στὴν Ἐκκλησία ὅσοι προσῆλθαν ἀπὸ φόβο ἀλλὰ μόνο ὅσοι εἶχαν ἀγαθὴ προαίρεση. Ὁ ἐπίσκοπος ὅμως εἶχε ἄλλη ἄποψη, καὶ τοὺς ἔπεισε:

%cf%83%ce%ac%cf%81%cf%89%cf%83%ce%b71849

%cf%83%ce%ac%cf%81%cf%89%cf%83%ce%b71851

%cf%83%ce%ac%cf%81%cf%89%cf%83%ce%b71850

(5) Τί ἔλεγαν ὅμως οἱ ἀμετάπειστοι ἐθνικοὶ στοὺς χριστιανούς; Δύο παραδείγματα ἀπὸ τὸν Σενούθιο εἶναι πολὺ ἐνδιαφέροντα

Ὑπῆρχαν ἐθνικοὶ οἱ ὁποῖοι ἔλεγαν στὸν Σενούθιο καὶ στοὺς χριστιανούς: «Ὅπως ἐμεῖς δὲν θὰ μπορέσουμε νὰ σᾶς πείσουμε νὰ γίνετε Ἐθνικοί, ἔτσι κι ἐσεῖς, οἱ Χριστιανοί, δὲν θὰ μπορέσετε νὰ μᾶς πείσετε νὰ γίνουμε Χριστιανοί«

(σημειωμένα μὲ κίτρινο):

%cf%83%ce%b5%ce%bd%ce%bf%cf%8d%ce%b8%ce%b9%ce%bf%cf%82-%cf%80%cf%81%ce%bf%cf%83%ce%b7%ce%bb%cf%85%cf%84%ce%b9%cf%83%ce%bc%ce%bf%ce%af

Ὁ Σενούθιος σὲ ἄλλες ὁμιλίες του ἀναφέρεται σὲ Ἐθνικοὺς ποὺ βαπτίστηκαν χωρὶς νὰ πιστεύουν πραγματικά, καὶ ἐνίοτε συνέχιζαν νὰ λατρεύουν κρυφὰ τοὺς θεούς.

Ἐνδιαφέρων εἶναι κι ὁ διάλογος τοῦ Σενούθιου μὲ ἕναν πλούσιο παγανιστή, ὅταν ὁ Σενούθιος τὸν ἔπιασε στὰ πράσα νὰ προσφέρει σπονδὲς στὸν «Σατανά», δηλαδή σὲ κάποια θεότητα σὲ ἕναν ναὸ τὸν ὁποῖο ὁ Σενούθιος ὑποτίθεται πὼς εἶχε κάψει: Ὁ Σενούθιος προσκάλεσε τὸν παγανιστὴ νὰ πιστέψει στὸν Ἰησοῦ, κι ὁ παγανιστὴς τοῦ ἀπάντησε προκλητικὰ ὅτι τὰ θαύματα ποὺ ἔκανε ὁ Ἰησοῦς (γιὰ τὰ ὁποῖα θὰ τοῦ ἔκανε λόγο ὁ Σενούθιος) τὰ εἶχαν κάνει κι ὁ Ἀπολλώνιος ὁ Τυανεὺς καὶ ὁ Πλάτων (sic) – δηλαδή, ὅτι δὲν ἀποτελοῦν σοβαρὴ ἔνδειξη τῆς θεότητας τοῦ Ἰησοῦ:

%cf%83%ce%b5%ce%bd%ce%bf%cf%8d%ce%b8%ce%b9%ce%bf%cf%82-%ce%b4%ce%b9%ce%ac%ce%bb%ce%bf%ce%b3%ce%bf%cf%82-%ce%b3%ce%ad%cf%83%ce%b9%ce%bf%cf%82

Ἕνα ἀπὸ τὰ προβλήματα ποὺ γοήτευε τοὺς ἐρευνητὲς ἦταν ἡ πιθανὴ περίπτωση παγανιστῶν στὴ Μ. Ἀνατολὴ οἱ ὁποῖοι ἔγιναν Μουσουλμάνοι δίχως νὰ περάσουν αὐτοὶ ἢ οἱ πρόγονοί τους ἀπὸ τὸν Χριστιανισμό. Ὑποτίθεται ὅτι αὐτὸ συνέβη μὲ τὴν Χαρρὰν στὰ σύνορα Τουρκίας-Συρίας. Ἀλλὰ δὲν εἶναι καθόλου βέβαιο. Θὰ μποροῦσαν οἱ ὑποτιθέμενοι ἐθνικοὶ ποὺ ἐξισλαμίστηκαν νὰ ἀνῆκαν σὲ κάποια ἀπὸ τὶς ὁμάδες Γνωστικῶν.

Ὅμως, τὰ ὅρια Χριστιανισμοῦ καὶ «Παγανισμοῦ» ἦταν ἀρκετὰ ἀσαφὴ ὥστε νὰ μποροῦμε νὰ ξέρουμε ὅτι στὰ 645 ὑπῆρχαν ἀκόμη παγανιστές, ποὺ κατόπιν ἐξισλαμίστηκαν. Αὐτοὶ τοὺς ὁποίους οἱ χριστιανικὲς πηγὲς καλοῦν «ἕλληνες» ἐνδεχομένως νὰ εἶναι Χριστιανοὶ ποὺ ἐξακολουθοῦσαν νὰ τηροῦν ἀρκετὰ παγανιστικὰ ἔθιμα. Σὲ κάθε περίπτωση, ἡ λατρεία τῶν πεπεισμένων ἐθνικῶν εἶχε περιοριστεῖ ]στὰ σπίτια τους, ὅπου ἐνδεχομένως διατηροῦσαν κάποια ἀγαλματίδια καὶ κάποια βιβλία τελετουργικά, ποὺ εἶχαν διασωθεῖ. Μὲ τὴν σταδιακὴ ἐξαφάνιση τῆς κάστας τῶν ἱερέων, ὅταν οἱ ναοὶ ἔκλεισαν, τὰ βιβλία αὐτὰ ἦταν ἄχρηστα, ἐνῶ ἡ παραγωγὴ τῶν ἀγαλματίδιων εἶχε σταματήσει: ὅσα καταστρέφονταν δὲν ἀντικαθίσταντο. Ἡ φθορὰ τοῦ χρόνου καὶ ἡ κοινωνικὴ πίεση στὸ τέλος ἐξαφάνισε ἀκόμα καὶ τὴν κατ’ οἶκον λατρεία, μετατρέποντάς την στὶς γνωστές μας προλήψεις, ἐνσωματωμένες ἄλλωστε στὸν λαϊκὸ Χριστιανισμό.

Advertisements
This entry was posted in Ύστερη Αρχαιότητα, Αίγυπτος, θρησκεία and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s