Προστάτες στὴ Ρώμη

Πατρωνία ὑπῆρχε καὶ στὴν ὕστερη Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία, ποὺ ἦταν, ἂς τὸ δεχτοῦμε, τὸ ἀνώτερο κράτος στὴν Ἱστορία -ἀκόμη καὶ στὴν ὕστερη φάση της- σὲ σχέση μὲ τὰ σημερινὰ μπάχαλα. Πάντως, δὲν ἦταν μπανανία οὔτε ἕνα ἀποικιακὸ κατασκεύασμα. Παρὰ τὴν χαλαρότητα τοῦ διοικητικοῦ της μηχανισμοῦ σὲ σχέση μὲ τοὺς σημερινούς, δὲν ἀστειευόταν.

Γιατί ὑπῆρχε ἡ πατρωνία στὴν ὕστερη Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία; Γιατὶ τίποτε δὲ λειτουργοῦσε ὅπως παλιὰ καὶ γιατὶ οἱ οἰκονομικὲς ἀπαιτήσεις εἶχαν γίνει δυσβάστακτες.

Γιατί εἶχαν γίνει δυσβάστακτες; Γιατὶ εἶχαν ἐμφανιστεῖ παντοῦ ταυτόχρονα οἱ ἐχθροί (οἱ Σασσανίδες ἀντικατέστησαν τοὺς χαλαρούς Πάρθους, τὰ Γερμανικὰ φύλα ἀφήνιασαν, ἐμφανίστηκαν οἱ Οὗνοι κ.λπ.) καὶ ὑπῆρχε ἔλλειμμα νομιμοποίησης (ἀνίσχυροι, βραχύβιοι αὐτοκράτορες): Ἡ ταυτόχρονη ἐμφάνιση ἐχθρῶν ἀπὸ τὴ Γαλατία ὣς τὴν Μεσοποταμία σήμαινε ὅτι δὲν ἐπαρκοῦσε ἕνας αὐτοκράτορας. Ἔπρεπε νὰ δημιουργηθοῦν συναυτοκράτορες, ὥστε ὁ ἕνας νὰ ἀντιμετωπίσει τὸν Φράγκο καὶ τὴν ἴδια στιγμὴ ὁ ἄλλος τὸν Πέρση. Ἐπίσης, τὸ γεγονὸς ὅτι οἱ ἐπαρχίες ἦταν τεράστιες σὲ μέγεθος ὁδηγοῦσε συνεχῶς σὲ ἐπαναστάσεις ἐπίδοξων αυτοκρατόρων. Ἄρα, ἔπρεπε οἱ ἐπαρχίες νὰ σπάσουν σὲ μικρότερες. Αὐτὰ τὰ δύο (πολλοὶ αὐτοκράτορες καὶ περισσότερες ἐπαρχίες) σήμαιναν μεγαλύτερη διοίκηση (ἀφοῦ κάθε αὐτοκράτορας εἶχε τὴν αὐλή του, τοὺς ἔμπιστούς του) καὶ στρατό (γιὰ καθένα αυτοκράτορα). Γιὰ νὰ λειτουργοῦν ἡ νέα διοίκηση καὶ ὁ μεγαλύτερος στρατὸς ἔπρεπε νὰ ἐνισχυθοῦν ὥστε νὰ ἐλέγχουν ἀποτελεσματικότερα τὴν κατάσταση, καὶ ἐνισχύθηκαν μέσῳ τῆς φορολογίας.

Τὸ βάρος τῆς φορολογίας δὲν ἔπεσε μόνο στὸν λαό, ἔπεσε καὶ στὶς τοπικὲς ἐλίτ, ποὺ ὑποχρεωτικά -διαφορετικά, ἀντιμετώπιζαν βαριὲς ποινές- ἔπρεπε νὰ ἀναλαμβάνουν τὶς δημοτικὲς λειτουργίες, δηλαδὴ νὰ βάζουν τὸ χέρι βαθιὰ στὴν τζέπη τους ἐφ’ ὅρου ζωῆς (δὲν μποροῦσαν, στὴν πλειονότητά τους, νὰ ξεφύγουν) γιὰ νὰ συντηροῦν τὴν πόλη τους, νὰ φροντίζουν γιὰ τὴν τροφοδοσία της, τὴν ὕδρευση, τὴν συλλογὴ τῶν φόρων, γιὰ τὰ τείχη, γιὰ τὰ ἀρδευτικά κανάλια τῶν χωραφιῶν της, γιὰ τὰ δημόσια θεάματα, γιὰ τὰ πάντα ὅλα. Αὐτό, πάλι, συνεπάγεται ὅτι λίγοι ἀπὸ τὶς τοπικὲς ἐλὶτ ἐπιβίωσαν: Οἱ λίγοι αὐτοὶ πλούτισαν μάλιστα (ἀφοῦ μόνοι αὐτοὶ εἶχαν πρόσβαση στὴν ἐξουσία), ἐνῶ οἱ ὑπόλοιποι πλούσιοι φτώχυναν ἢ δὲν μποροῦσαν νὰ ἀνταπεξέλθουν στὸ ρόλο τους καὶ ὑποβιβάζονταν κοινωνικά. Οἱ τοπικὲς βουλές, ποὺ ἔτσι κι ἀλλιῶς ἦταν κλὰμπ πλουσίων καὶ μορφωμένων, μίκρυναν σὲ μέγεθος. Ἀπὸ αὐτὲς ἐξαρτῶνταν τὰ πάντα σὲ ἐπίπεδο πόλεων καὶ ἐπαρχίες. Μέσῳ αὐτῶν ὑπῆρχε ἡ πρόσβαση στὴν κεντρικὴ ἐξουσία: Ἦταν οἱ πάτρωνες. Ὅλο αὐτὸ δὲν προέκυψε ὡς κάποιο σατανικὸ σχέδιο τῶν ἐλίτ, ἀλλὰ ἦτανμιὰ ἀναπροσαρμογὴ τῆς Αὐτοκρατορίας στὰ νέα δεδομένα.

Ποιοὶ ἦταν οἱ πάτρωνες; Γαιοκτήμονες, συγκλητικοί, στρατιωτικοί, τοπικοὶ κυβερνῆτες, ἐπίσκοποι, μοναστήρια, ἀσκητές, πλούσιοι.

Τί ἀποτέλεσμα εἶχε τὸ φαινόμενο; Ἡ αὐτοκρατορία στὸ μὲν ἀνατολικό της τμῆμα ἔζησε ἄλλα 1.000 χρόνια, στὸ δὲ δυτικὸ ἀπέκτησε προστάτες τύπου Πάπα ἢ ἐπίσκοπου τῆς κάθε πόλης, ποὺ προερχόταν ἀπὸ τὴν τοπικὴ ἀριστοκρατία γιατὶ τὸ δυτικὸ κράτος κατέρρευσε. Ἡ φεουδαρχία καὶ ὄχι ἡ πατρωνία τῆς ὕστερης ἀρχαιότητας ἦταν σοβαρὸ πρόβλημα.

Ἡ συγκέντρωση τῆς τοπικῆς ἰσχύος στὰ χέρια λίγων δὲν σήμανε καὶ τὴ διάλυση τοῦ κράτους -κι αὐτὸ ἐπειδὴ ἡ κεντρικὴ ἐξουσία ἦταν ἀρκετὰ ἰσχυρή, καὶ κυρίως γιατὶ παρ’ ὅλο ποὺ ἡ κεντρικὴ ἐξουσία ἔδινε ὑποχρεωτικὰ εὐθύνες στὶς τοπικὲς  ἐλίτ ταυτόχρονα κρατοῦσε τὸ μονοπώλιο τῆς ἰσχύος (π.χ. κυνηγοῦσε ὅσους εἶχαν ἰδιωτικὲς φυλακές). Ἀπὸ τὸ κράτος ἐξαρτιόταν ἂν ἡ ὕπαρξη πατρώνων ἦταν διαλυτικὴ ἢ ὄχι. Σὲ ὁρισμένα κράτη, ἡ ἐξουσία χρησιμοποιεῖ τοὺς πάτρωνες, σὲ ἄλλα οἱ πάτρωνες χρησιμοποιοῦν τὴν ἐξουσία καὶ τὸ κράτος.

Ἂν ἡ τήρηση τῶν προσχημάτων συνιστᾶ τὸ πρόβλημα, καὶ στὴ Ρώμη οἱ αὐτοκράτορες ἐπὶ τρεῖς αἰῶνες ἀποκαλοῦνταν «πρῶτοι πολίτες», ἡ λέξη «βασιλιὰς» ἦταν ἀπαγορευμένη διὰ ροπάλου, καὶ βέβαια τὸ πολίτευμα παρέμενε τὸ ἴδιο (res publica = «δημοκρατία») τὴ στιγμὴ ποὺ κυβερνοῦσαν ἀπολυταρχικὰ ὁ Αὔγουστος, ὁ Νέρων, ὁ Καλιγούλας κ.λπ. Τὰ προσχήματα δὲν χάθηκαν.

Σὲ κάθε περίπτωση, τὸ σύστημα αὐτὸ ἦταν ἐπωφελὲς ἀλλὰ ὄχι δημοκρατικό – ὡστόσο, οὔτε τὸ προηγούμενο σύστημα ἦταν δημοκρατικό (ἐννοῶ τὸ ρωμαϊκὸ σύστημα πρὸ τοῦ 3ου μ.Χ. αἰ.) ἂν μὲ τὸν ὅρο δημοκρατία ἐννοοῦμε τὴ συμμετοχὴ τοῦ λαοῦ στὶς λήψεις ἀποφάσεων.

Ἔχουμε διαπιστώσει ὅτι ἡ δημοκρατία σὲ τόσο τεράστια μεγέθη εἶναι διαδικαστικὸ ψευτοπαραμύθι, ποὺ εἶναι εὐχάριστο γιὰ ὅσο διάστημα οἱ πολλοὶ δὲν πεινᾶνε καὶ περνᾶν εὐχάριστα. Τὸ διαπίστωσαν καὶ οἱ Ρωμαῖοι κατὰ τὸν 1ο αἰ. π.Χ., ποὺ ἤδη εἶχαν μιὰ ψευδοδημοκρατία κρίνοντάς την μὲ ἀθηναϊκὰ μέτρα. Ὁ Καστοριάδης ὑπέδειξε ὡς αἰτία τῆς κακοδαιμονίας τὸ τεράστιο μέγεθος τοῦ ἔθνους, καὶ μᾶς πρότεινε νὰ χρησιμοποιήσουμε τὴν τεχνολογία (σήμερα: διαδίκτυο). Ὡστόσο, κάθε ἐπιστροφὴ σὲ Πνύκες καὶ στῶν Ἑλλήνων τὶς Κοινότητες (χωρίς, μάλιστα, νὰ ἐπιστρέψει ὁ πληθυσμὸς στὴν ἐπαρχία) ὅταν ἀπέναντί σου ἔχεις τὸ Κοράνι καὶ τὴν Κίνα -ἢ καὶ χωρὶς αὐτά- εἶναι ἀπόπειρα αὐτοκτονίας, ἐνῶ ἡ σχέση δημοκρατίας – διαδικτύου εἶναι γιὰ τὰ γέλια.

Ἡ μαζικὴ δημοκρατία δὲν καταρρέει μόνο ἀπὸ τὴν ἔλλειψη τρυφῆς καὶ τροφῆς ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ἐξωτερικοὺς ἐχθροὺς ποὺ ἐκμεταλλεύνται τὶς ἐκλεπτύνσεις της – ἐκμεταλλεύσιμες ἀδυναμίες της στὰ μάτια τῶν ἐχθρῶν της («ἀνθρώπινο δικαίωμα στὴν μπούργκα», ὅπως παλιὰ «δικαίωμα συμμετοχῆς τοῦ Χίτλερ στὶς ἐκλογές»). Βέβαια, τὸ νὰ ἐγκαταλείψουμε ἐθελούσια κι αὐτὸν τὸν λιγοστὸ βαθμὸ ἐλευθερίας ποὺ ἔχουμε ἀκόμη εἶναι παρανοϊκὸ καὶ μὴ συζητήσιμο. Δὲν εἶναι παρανοϊκὸ ὡστόσο νὰ σκεφτόμαστε τὰ ἐνδεχόμενα γιὰ τὴν ἑπόμενη μέρα -ἔτσι ὅπως ἐξελίσσονται τὰ πράματα.

Advertisements
This entry was posted in πολιτικά, Ύστερη Αρχαιότητα, Ελλάδα, Ρωμαίοι, Ρωμανία and tagged , , , . Bookmark the permalink.

2 Responses to Προστάτες στὴ Ρώμη

  1. Ο/Η Ν λέει:

    Δέν έχω βιβλιογραφική αναφορά-σε μπλόγκ το διάβασα, σε αλλότριο θέμα.Χοντρικά υποστήριζε το εξής : Οτι το ανατολικό κομμάτι της αυτοκρατορίας (που περιελάμβανε και την Αίγυπτο με τον σιτοβολώνα της) είχε θετικό οικονομικό ισοζύγιο ενω το δυτικό αρνητικό ή έστω υστερούσε.Κι ότι αυτό ήταν το κριτήριο του Μ.Κωνσταντίνου για τη μεταφορά της πρωτεύουσας ίσως και της μετέπειτα μακροημέρευσης.Το έχεις συναντήσει;

    Μου αρέσει!

    • Ο/Η Χρονογραφίες λέει:

      Ναί, τὸ ἀνατολικὸ κομμάτι ἦταν πλουσιότερο καὶ πιὸ πολυάνθρωπο. Ἐπίσης, ὁ πλοῦτος του ἦταν πιὸ δημοκρατικὰ μοιρασμένος, σὲ χωρικοὺς καὶ πλούσιους (γιὰ παράδειγμα, στὴν Αἴγυπτο). Ὑπῆρχε μιὰ συνοχὴ οἰκονομικὴ καὶ θρησκευτική (Χριστιανισμός) καὶ πολιτισμική (ἑλληνικὸς πολιτισμός), καὶ ἕνα ἐπίπεδο πλούτου τέτοιο, ποὺ θὰ καθιστοῦσε τὸ ἀνατολικὸ τμῆμα μακροβιότερο σὲ σχέση μὲ τὴν φτωχότερη, λιγότερο πολυάνθρωπη, μὲ μεγαλύτερες ἀνισότητες οἰκονομικὲς καὶ μεγαλύτερες διαφοροποιήσεις θρησκευτικές, Δύση. Αὐτὰ ἐνδέχεται, ὅπως λές, νὰ ἦταν κριτήρια τοῦ Μ. Κωνσταντίνου
      Ἡ Ρώμη εἶχε ἀπορριφθεῖ ὡς πρωτεύουσα ἤδη ἀπὸ τὸν 3ο αἰ., ὅταν σπανίως τὴν ἐπισκέπτονταν οἱ αὐτοκράτορες.

      Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s