Ἡ ἀπαρχὴ τῆς ἀλλαγῆς στὴ σημασία τοῦ «Ἕλλην»

Σὲ προηγούμενη ἀνάρτηση, στὰ σχόλια, ὑποστήριξα ὅτι οἱ ὅροι τῆς ἑλληνικῆς φιλοσοφίας διατηροῦσαν τὴ σημασία τους στὸ Βυζάντιο παράλληλα μὲ τὴν νέα, ἐκκλησιαστικὴ καὶ ὀρθόδοξη, σημασία ποὺ ἐμφανίστηκε. Αὐτὸ γινόταν ἀναγκαστικὰ ἀκριβῶς ἐπειδή: α’ ἡ βασισμένη στὸ προχριστιανικὸ πρόγραμμα σπουδῶν ἐκπαίδευση δὲν ἔπαυσε νὰ ὑφίσταται ποτὲ στὴ Ρωμανία, β’ ἐπειδὴ δὲν ἔλεγχαν τὸ ἐκπαιδευτικὸ σύστημα τοῦ Βυζαντίου οἱ μοναχοί (ὅπως παρατηρεῖ ὁ H.-G. Beck κάνοντας τὸν Θ. Ζιάκα νὰ ἐνοχλεῖται μὲ τοὺς «βυζαντινούς σοφιστές»), καὶ γ’ ἐπειδὴ ἀπὸ τὸ ἐκπαιδευτικὸ αὐτὸ σύστημα πέρασαν ὅλοι οἱ σημαντικοὶ ἐκκλησιαστικοὶ Πατέρες σὲ ὅλη τὴ βυζαντινὴ Χιλιετία. Παράδειγμα ἀντίστοιχο εἶναι ἡ βυζαντινὴ τέχνη, ποὺ οὔτε ἀρχαία μπορεῖ νὰ χαρακτηριστεῖ ἀλλὰ οὔτε μεσαιωνική (ὅπως ἡ σύγχρονή της δυτική), δηλαδή ξεκομμένη ἀπὸ τὴν Ἀρχαιότητα.

Ἕνα ἄλλο παράδειγμα γιὰ τὸ ὅτι στὴ Ρωμανία ταυτόχρονα καὶ παράλληλα συνυπῆρχαν διαφορετικὲς σημασίες γιὰ τοὺς ἴδιους φιλοσοφικοὺς ὅρους εἶναι ἡ σημασία τοῦ «Έλληνας». Μπορεῖ κανεὶς νὰ βρεῖ τὸ «Ἕλλην» ὡς θρησκευτικὸ ὅρο καὶ ὡς ἐθνοτικό. Γιὰ παράδειγμα, ὁ Μιχαὴλ Ψελλὸς σὲ ἕνα κείμενό του ἀναφέρεται στοὺς Κινέζους ὡς Ἕλληνες, γιατὶ ἔχει ὑπόψη του ὅτι δὲν εἶναι Χριστιανοί. Σὲ ἄλλο του κείμενο, ὅμως, χαρακτηρίζει Ἑλλάδα τὴ Βυζαντινὴ Αὐτοκρατορία καὶ Ἕλληνες τοὺς σύγχρονούς του Βυζαντινούς. Ὁ ἴδιος βυζαντινὸς συγγραφέας.

Ἂν ψάξει κάποιος γιὰ τὸν ὑπαίτιο τῆς ἀλλαγῆς αὐτῆς, αὐτὸς εἶναι οἱ θεουργοὶ Νεοπλατωνικοὶ στὰ τέλη τοῦ 3ου αἰ. καὶ τὶς ἀρχὲς τοῦ 4ου. Δὲν εἶναι οἱ Χριστιανοὶ οὔτε οἱ πρὸ Χριστοῦ Ἑβραῖοι:

«Φαίνεται πὼς οἱ πρῶτοι ποὺ χρησιμοποίησαν τὴ λέξη ‘ἑλληνικὸς’ μὲ τὴ θρησκευτική της σημασία ἦταν οἱ ἴδιοι οἱ ειδωλολάτρες. Οἱ παλαιότερες σαφεῖς μαρτυρίες προέρχονται ἀπὸ ἐπιστολὲς ποὺ ἀπευθύνονται στὸν νεοπλατωνικὸ φιλόσοφο Ἰάμβλιχο στὶς ἀρχὲς τοῦ 4ου αἰώνα. […] Θὰ μποροῦσε νὰ ἀναρωτηθεῖ κανεὶς ποιὰ λέξη χρησιμοποιοῦσαν οἱ χριστιανοὶ γιὰ τοὺς ειδωλολάτρες πρὶν ἡ λέξη ‘ἑλληνικὸς’ ἀναδειχθεῖ σὲ πάγιο ὅρο, δηλαδὴ συγκεκριμένα πῶς ἀποκαλοῦνταν οἱ ειδωλολάτρες στὰ κείμενα τῶν χριστιανῶν συγγραφέων πρὶν ἀπὸ τὸν 4ο αἰώνα μ.Χ. Τὰ λεξικὰ εἶναι σαφὴ καὶ στὸ σημεῖο αὐτό, ἂν καὶ ἡ σημασία τους δὲν ἐκτιμήθηκε δεόντως. Στὸν Ποιμένα τοῦ Ἑρμᾶ, στὸν Ἱππόλυτο, στὸν Κλήμεντα, στὸν Ὠριγένη καὶ σὲ ἄλλους, ἡ λέξη ποὺ χρησιμοποιεῖται γιὰ τὸν ‘εἰδωλολάτρη’ εἶναι  ‘ἐθνικός’, καὶ τὸ ἀντίστοιχο τῆς λέξης ‘ἑλληνισμὸς’ στὴν ὕστερη ἀρχαιότητα εἶναι ‘ἔθνος’ σ’ αὐτὴ τὴν πρώιμη περίοδο» (G. W. Bowerstock, Ὁ Ἑλληνισμὸς στὴν Ὕστερη Ἀρχαιότητα, σσ. 32-33).

Δηλαδή, ὁρισμένοι λόγιοι Ἐθνικοὶ τοῦ 3ου-4ου αἰ. ὀνόμασαν «Ἑλληνισμὸ» τὴ λατρεία τῶν περσικῶν κι αἰγυπτιακῶν θεῶν (Μίθρας, Ἴσις), τὴν ἀποδοχὴ τῶν Χαλδαϊκῶν Χρησμῶν, καὶ τοιουτοτρόπως δικαιολογοῦνταν στὸν ἑαυτό τους γιὰ τὸ ὅτι προσκυνοῦσαν τὴν Ἀσία. Δὲν ὀνόμασαν οἱ Ἐθνικοὶ αὐτοὶ τοὺς ἑαυτούς τους Έλληνες προκειμένου νὰ ὑπερασπιστοῦν τὴν ἑλληνικότητα ἀπὸ τὸ Χριστιανισμό. Ὀνομάζοντας τοὺς ἑαυτούς τους «Έλληνες» προσπάθησαν νὰ δείξουν ὅτι τὰ χαλδαϊκὰ καὶ αἰγυπτιακὰ παραληρήματα (θεουργία, μαγεία κ.λπ.) ἦταν ἡ Οὐσία τῆς ἑλληνικότητας.

Σὲ κάθε περίπτωση, οὔτε οἱ π.Χ. Ἑβραῖοι οὔτε οἱ Χριστιανοὶ τοῦ 3ου-4ου αἰ. ἄλλαξαν τὴ σημασία τοῦ «Ἕλλην». Ὁ ἀνθ«ἑλληνισμὸς» δὲν εἶναι ἀπαραίτητα καὶ ἀνθελληνισμός.

Ἔτσι, οἱ ὑπεραπλουστεύσεις σχετικὰ μὲ τὴν ἐξαφάνιση τοῦ Ἑλληνισμοῦ σὲ μιὰ ἀν(θ)ελληνικὴ Ὀρθοδοξία εἶναι προϊὸν εὐσεβῶν πόθων. Εἴτε ἀντιχριστιανικῶν πόθων εἴτε νεορθόδοξων. Οἱ μὲν ἀντιχριστιανοὶ ἔχουν καημὸ νὰ ἀποδείξουν ὅτι τὰ βάσανα τοῦ Ἰουλιανοῦ καὶ τὰ «στρατόπεδα θανάτου τῶν Ἐθνικῶν» ἦταν πραγματικὰ γεγονότα κι ὄχι πρόσφατα ἀποκυήματα τῆς φαντασίας ἡμιμαθῶν ἀτόμων ποὺ ἀσχολήθηκαν μὲ τοὺς «θεοὺς» ἔπειτα ἀπὸ συμβουλὲς σαμάνων στὶς ΗΠΑ. Οἱ Νεορθόδοξοι ἐπειδὴ πρέπει νὰ ἀποδείξουν στοὺς Ἀριστερούς –στοὺς ὁποίους νοιώθουν τὴν ὑποχρέωση νὰ λογοδοτοῦν διαρκῶς–  ὅτι ὁ ἐθνικισμὸς καὶ τὸ ἔθνος εἶναι ὁ Διάβολος ἐν ἑτέρᾳ μορφῇ (ἐκτὸς κι ἂν εἶναι κουβανικὸς ἢ σοβιετικὸς ἐθνοκρατισμός), ἄρα κι ἡ ἑλληνικότητα ξεπερασμένη· ἂν ὄχι ἀριστερῶς ξεπερασμένη, τουλάχιστον χριστιανικῶς. Γιὰ ὅσους δὲν βλέπουν κάποια καταναγκαστική, διαρκὴ ἢ προφανὴ διασύνδεση ἀριστερᾶς / ἀναρχισμοῦ καὶ ἀνθρωπιᾶς, ἡ ἑλληνικότητα μπορεῖ νὰ ἑρμηνευθεῖ μόνο ὅπως τὴν ἀντιμετώπιζε κι ὁ Φλωρόφσκυ, ἡ δὲ ὕπαρξη ἑλληνίζοντων οὔτε ὡς ἀπόδειξη γιὰ ὕπαρξη κρυπτοπαγανιστῶν οὔτε ὡς δεῖγμα ἀντιπαράθεσης Ἑλληνισμοῦ-Χριστιανισμοῦ εἶναι ἀπαραίτητο νὰ ἰδωθεῖ.

Advertisements
This entry was posted in παλιά και νέα θεότητα, φιλοσοφίες, Αρχαιότητα, Ελλάδα, Ρωμανία, θρησκεία and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s