Ἡ φιλοσοφία τοῦ πρώιμου Χριστιανισμοῦ

Γιῶργος Καραμανώλης, Ἡ φιλοσοφία τοῦ πρώιμου Χριστιανισμοῦ, Ἀθήνα 2017, σσ. 49, 39-40, 36-37, 28.

Λέγεται συχνὰ ὅτι οἱ Χριστιανοὶ φιλόσοφοι οἰκειοποιήθηκαν, προσάρτησαν, ἀκολούθησαν ἢ ἐνσωμάτωσαν πλατωνικές, περιπατητικὲς ἢ στωικὲς ἀπόψεις. Βρίσκω μιὰ τέτοια προσέγγιση κάπως ἄστοχη. Πρῶτον, αὐτὴ εἶναι μόνο ἡ μισὴ ἀλήθεια. Οἱ Χριστιανοὶ δὲν σκόπευαν ἁπλῶς νὰ οἰκειοποιηθοῦν τὸν Πλάτωνα, τὸν Ἀριστοτέλη ἢ τοὺς Στωικούς· τὸ ἔκαναν μὲ σκοπὸ νὰ δημιουργήσουν κάτι νέο: τὸ χριστιανικὸ δόγμα. Εἶναι αὐτὴ ἡ νέα σύνθεση ποὺ ἀποτέλεσε τὸ κίνητρο καὶ καθοδήγησε τὸν διάλογό τους μὲ τὴν πλατωνική, τὴν ἀριστοτελικὴ καὶ τὴ στωικὴ φιλοσοφία, καὶ αὐτὴ ἡ νέα σύνθεση εἶναι ποὺ πρέπει κυρίως νὰ μᾶς ἐνδιαφέρει, ὄχι τὰ ὑλικὰ ποὺ χρησιμοποίησαν γιὰ νὰ τὴν πετύχουν. Εἶναι στὴ φύση τῆς φιλοσοφίας νὰ προχωρᾶ ἀντλώντας ἀπὸ τὸ παρελθόν. Τὸ χριστιανικὸ σχέδιο γιὰ τὴν οικοδόμηση ἑνὸς φιλοσοφικοῦ συστήματος ἀντλώντας ἀπὸ τὴν ἱστορία τῆς φιλοσοφίας δὲν εἶναι μιὰ δική τους πρωτοτυπία. Ἀκριβῶς τὸ ἴδιο ἔκαναν οἱ Στωικοὶ μὲ τὸν Ἡράκλειτο καὶ τὸν Πλάτωνα καὶ οἱ Ἐπικούρειοι μὲ τοὺς ἀρχαίους ἀτομικούς. Θὰ ἦταν λάθος φυσικὰ νὰ θεωρήσουμε ὅτι οἱ Στωικοὶ ἢ οἱ Ἐπικούρειοι ἁπλῶς οἰκειοποιήθηκαν τὸν Ἡράκλειτο καὶ τὸν Πλάτωνα ἢ τοὺς ἀτομικούς, ἀντίστοιχα. […] Κανένας ἐθνικὸς ἢ Χριστιανὸς δὲν ἦταν ἀναγκασμένος νὰ ἀποκηρύξει τὸν ὀρθὸ λόγο γιὰ νὰ συμμετάσχει σὲ θρησκευτικὲς πρακτικές. Φυσικά οἱ Χριστιανοὶ δίνουν συχνὰ ἔμφαση στοὺς περιορισμοὺς τοῦ ὀρθοῦ λόγου, ἀλλὰ οὔτε σὲ αὐτὸ εἶναι μόνοι· τὸ ἴδιο κάνουν ὁ Γαληνὸς καὶ ὁ Ιάμβλιχος, γιὰ παράδιεγμα. Ὁ Γαληνὸς παραδέχεται ὅτι δὲν γνωρίζει τὴν οὐσία τοῦ Θεοῦ […] Ἀλλὰ τι γίνεται μὲ τὴν ἐπαναλαμβανόμενη κριτικὴ ὅτι ὁ Χριστιανισμός δὲν πληροῖ τὶς προϋποθέσεις γιὰ νὰ χαρακτηριστεί φιλοσοφία ἐπειδὴ εἶναι θρησκεία; Καὶ ἐδῶ ἐμπλέκονται διάφορες παρανοήσεις. Κατ’ ἀρχάς, εἶναι ἀρκετὰ ἀσαφὲς τί  ἀκριβῶς ἐνοοῦμε μὲ τὸν ὅρο «θρησκεία» καὶ γιατί εἶναι κάτι ἐγγενῶς ἀντίθετο στὴ φιλοσοφία. Ἂν ἐννοοῦμε τὴν πίστη στὸν Θεό, οἱ ἀρχαῖοι φιλόσοφοι, σὲ ἀντίθεση μὲ τοὺς νεώτερους, πίστευαν πάντα στὴν ὕπαρξη τοῦ Θεοῦ καὶ τοὺς ἐνδιέφερε ζωηρὰ τὸ ἐρώτημα γιὰ τὴ φύση τοῦ Θεοῦ. Ὁ Σενέκας ὑποστήρίζει ὅτι ἡ φιλοσοφία διδάσκει τὸν ἄνθρωπο πῶς νὰ λατρεύει τοὺς θεούς. … Ἂν τώρα ἡ θρησκεία ἐννοηθεῖ ὡς τελετουργία, δὲν εἶναι καὶ πάλι σαφὲς γιατί κάτι τέτοιο θὰ τὴν καθιστοῦσε ἀνορθολογική. Ὁ Πλούταρχος πέρασε μέρος τῆς ζωῆς του ὡς ἱερέας στὸν ναὸ τοῦ Ἀπόλλωνα στοὺς Δελφοὺς καὶ αὐτὴ ἡ δραστηριότητά του διαποτίζει τοὺς Πυθικούς του διαλόγους… δὲν βρίσκει τίποτε τὸ ἀσύμβατο ἀνάμεσα στὶς θρησκευτικὲς τελετουργίες καὶ τὴ φιλοσοφία. Τὸ ἴδιο ἰσχύει φυσικὰ καὶ γιὰ τοὺς ὕστερους Πλατωνικοὺς ὅπως ὁ Ιάμβλιχος, ὁ Πρόκλος καὶ ὁ Δαμάσκιος. […] Θὰ ἦταν ἄδικο νὰ ἰσχυριστοῦμε ὅτι οἱ Χριστιανοὶ ἦταν οἱ μόνοι ποὺ ἀναγνώριζαν αὐθεντίες. Οἱ Πλατωνικοί, γιὰ παράδειγμα, λειτουργοῦσαν μὲ παρόμοιο τρόπο. Ἀποδέχονταν ἕνα συνολο ἀξιωματικῶν θέσεων ποὺ ἀνίχνευαν στὸν Πλάτωνα, τὶς ὁποῖες θεωροῦσαν ἀληθεῖς…. Παρόμοιες διατυπώσεις δογματικών ἀπόψεων μπορούμε νὰ ἀναφέρουμε γιὰ τοὺς Περιπατητικούς, τοὺς Στωικοὺς καὶ τοὺς Ἐπικούρειους. Οἱ ἀρχαῖοι φιλόσοφοι, σὲ ἀντίθεση μὲ τοὺς νεώτερους, ἀνῆκαν συνήθως σὲ φιλοσοφικὲς σχολὲς ἢ σχολὲς σκέψης. Ἡ ἄσκηση τῆς φιλοσοφίας σὲ μιὰ σχολὴ σκέψης, ἰδίως στὴν ὕστερη ἀρχαιότητα, περιλάμβανε τὴν πίστη τοῦ φιλοσόφου στὶς ἀπόψεις τῶν αὐθεντιῶν τῆς σχολῆς, τὶς ὁποῖες ἀνέπτυσσε καὶ ἐξέθετε διεξοδικά […] Ἡ αυθεντία τῆς Γραφῆς δὲν βοηθοῦσε τοὺς Χριστιανούς νὰ ἀρθρώσουν μιὰ ἄποψη γιὰ τὴ θέση τῆς ὕλης, τὴ σχέση τῶν ὀνομάτων μὲ τὰ πράγματα, τὴ σχέση ψυχῆς-σώματος, ἢ τὴν ἱκανότητα τοῦ ἀνθρώπου νὰ ἐπιλέγει καὶ νὰ δρᾶ ἀνάλογα. […] Ὄχι μόνο ὑπῆρχε ἔντονος διάλογος καὶ σημαντικὴ ἀμφίδρομη ἀνταλλαγὴ στοιχείων ἀνάμεσα στὸν ἐθνικὸ ἢ τὸν ἑλληνικὸ πολιτισμὸ ἀπὸ τὴ μιά, καὶ τὸν χριστιανικὸ πολιτισμὸ ἀπὸ τὴν ἄλλη, ἀλλὰ ὑπῆρχε συχνὰ πλήρης μείξει τῶν δύο.

 

 

This entry was posted in φιλοσοφίες, Ύστερη Αρχαιότητα, θρησκεία and tagged , , , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s