Ὁ Ἀσκληπιὸς – καὶ ὁ Καστοριάδης

Ὁ Ἀσκληπιὸς…ἔγινε χειρουργὸς κι ἀσκώντας τὴν τέχνη αὐτὴ γιὰ πολὺν καιρὸ ὄχι μόνο ἐμπόδιζε μερικοὺς ἀνθρώπους νὰ πεθαίνουν, ἀλλὰ ἀνάσταινε καὶ τοὺς πεθαμένους. Γιατὶ πῆρε ἀπ’ τὴν Ἀθηνὰ τὸ αἷμα τῆς Γοργόνας ποὺ ἔτρεξε ἀπ’ τὶς φλέβες της κι ἐκεῖνο ποὺ ἔτρεξε ἀπ’ τὶς ἀριστερὲς φλέβες τὸ χρησιμοποιοῦσε γιὰ τὴν καταστροφὴ τῶν ἀνθρώπων, ἐνῶ τὸ ἄλλο ποὺ ἔτρεξε ἀπ’ τὶς δεξιὲς τὸ χρησιμοποιοῦσε γιὰ τὴ σωτηρία τους καὶ μ’ αὐτὸ ἀνάσταινε τοὺς νεκρούς. Ἀνακάλυψα μερικοὺς ποὺ μνημονεύονται πὼς ἀναστήθηκαν ἀπὸ αὐτόν, τὸν Καπανέα λ.χ. καὶ τὸν Λυκοῦργο, ὅπως ἀναφέρει ὁ Στησίχορος στὴν Ἐριφύλη, τὸν Ἱππόλυτο, ὅπως λέει ὁ συγγραφέας τῶν Ναυπακτικῶν, τὸν Τυνδάρεω, ὅπως λέει ὁ Πανύασις, τὸν Ὑμέναιο κατὰ τοὺς Ὀρφικοὺς καὶ τὸ Γλαῦκο, τὸν γιὸ τοῦ Μίνωος, ὅπως ἀναφέρει ὁ Μελησαγόρας.

Ἔβαλα ἕνα τρίτο ἀπόσπασμα ἀπὸ τὴν μυθολογία τοῦ Ἀπολλόδωρου, σὲ συνέχεια ἑνὸς πρῶτου κι ἑνὸς δευτέρου, γιὰ νὰ δείξω, ἀποσπασματικὰ φυσικά, τὴν ποικιλία τῶν μύθων καὶ τὴν ἀ-νοησία ὁποιασδήποτε σύγχρονης ἄθεης ἑρμηνευτικῆς ἀπόπειράς τους. Κι ἔχω κατὰ νοῦ τὸν Καστοριάδη, ποὺ γράφει:

Προφανέστατα ὅλες οἱ μυθολογίες ὅλων τῶν λαῶν ἐκφράζουν σημασίες ποὺ στὶς περισσότερες περιπτώσεις εἶναι ὄμορφες, καὶ μάλιστα πολὺ ὄμορφες. Αὐτὸ ποὺ διακρίνει τὴν ἑλληνικὴ μυθολογία –ὡραία ἢ ὄχι, δὲν μᾶς ἀφορᾶ– εἶναι ὅτι εἶναι ἀληθινή. Οἱ ἑλληνικοὶ μύθοι εἶναι ἀληθινοί, ὁ μύθος τοῦ Οὐρανοῦ, τοῦ Κρόνου καὶ τοῦ Δία εἶναι ἀληθινός, ὁ μύθος τοῦ Οἰδίποδα εἶναι ἀληθινός, ὁ μύθος τοῦ Ναρκίσσου εἶναι ἀληθινός. Θέλω νὰ πῶ ὅτι ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι παρών […] Οἱ ἑλληνικοὶ μύθοι εἶναι ἀληθεῖς, διαπίστωση ποὺ…σημαίνει ὅτι τὸ οὐσιῶδες καὶ οἰκουμενικὸ στοιχεῖο τῶν ἑλληνικῶν μύθων ἰσχύει καὶ γιὰ μᾶς –καὶ ὄχι μόνο ἐπειδὴ προερχόμαστε ἀπὸ αὐτὴ τὴν παράδοση. Ἰσχύει γιὰ τοὺς πάντες. […] Οἱ ἑλληνικοὶ μύθοι εἶναι ἀληθινοὶ διότι ἀποκαλύπτουν μιὰ σημασία τοῦ κόσμου ποὺ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπαχθεῖ σὲ κανένα τύπο ὀρθολογικότητας, μιὰ σημασία ποὺ προβάλλει συνεχῶς τὸ νόημα πάνω σὲ φόντο μὴ-νοητοῦ, ἕνα φόντο μὴ-νοήματος, ἢ πάλι παρουσιάζει τὸ μὴ-νόημα σὰν νὰ διαποτίζεται παντοῦ ἀπὸ τὸ νόημα. […] Αὐτὸ ποὺ ἀποκαλύπτει ἡ ἑλληνικὴ μυθολογία γιὰ τὶς σημασίες δὲν εἶναι μιὰ ὀρθολογικότητα. Αὐτὸ ποὺ ἀποκαλύπτεται ὡς ὕστατη σημασία τοῦ κόσμου εἶναι τὸ μὴ-νόημα. […] Κι ἂν τύχει νὰ συναντήσω μιὰ μυθολογία, τὴν ἑλληνικὴ μυθολογία, ποὺ παρουσιάζει τὸ εἶναι ὡς χάος, καὶ τὸ νόημα νὰ ἀναδύεται πάνω σὲ φόντο μὴ-νοήματος, τότε μπορῶ νὰ ὑποστηρίξω ὅτι, ὑπὸ τὴν ἔννοια αὐτή, ἡ συγκεκριμένη μυθολογία εἶναι «ἀληθινή».

Κ. Καστοριάδης, Ἡ ἑλληνικὴ ἰδιαιτερότητα, τ. 1, Ἀθήνα 2007 (ἑλλην. μετ. Ξ. Γιαταγάνας), σσ. 149, 255-280.

Οἱ ἑλληνικοὶ μύθοι, μόνο αὐτοί, εἶναι –λέει– ἀληθινοὶ γιατὶ ἰσχύουν καὶ τώρα! Ἀλλὰ ὑπὸ ποία ἔννοια ὁ Κρόνος κι ὁ Οὐρανὸς εἶναι ἀληθινοί, δηλαδὴ (ἀποκλειόμενης τῆς πίστης ὅτι τὰ γεγονότα ἔλαβαν πραγματικὰ χώρα) δείχνουν κάποιο συμβολισμό; Κατὰ καμμία. Ἡ μυθολογία εἶναι τόσο πλούσια ὡς ἀφήγηση, ποὺ μιὰ συνεπὴς ἀπόπειρα νὰ ἐξηγηθεῖ συμβολικὰ μία-πρὸς-μία κάθε μυθολογικὴ διήγηση εἶναι ἀδύνατη λόγῳ τοῦ πλήθους τῶν μύθων καὶ τῶν παραλλαγῶν ἀλλὰ καὶ λόγῳ τοῦ ὅτι οἱ Ἕλληνες πίστευαν ὅτι τὰ γεγονότα τῶν μύθων εἶναι πραγματικὰ καὶ ὄχι συμβολικά (τὸ παραδέχεται κι ὁ Καστοριάδης, στὸ ἴδιο, σ. 138). Μόνο πολὺ μεταγενέστερα ὁ ἀποσυμβολισμὸς εἶναι ἡ κυρίαρχη τάση, ὡστόσο οἱ ἁπλοὶ ἄνθρωποι ἐξακολουθοῦσαν νὰ ἀντιλαμβάνονται τοὺς θεοὺς ὡς πρόσωπα κι ὄχι ὡς σύμβολα. Ἀκόμη κι ἂν κάποιος πεῖ ὅτι ὁ ἕνας ἢ ὁ ἄλλος μύθος δείχνουν κάτι γιὰ τὴν ἀνθρώπινη φύση κ.λπ., ἡ πλειονότητα τῶν μύθων εἶναι ἱστοριοῦλες, παραμυθάκια εὐχάριστα καὶ πολὺ ὡραῖα. Μοτίβα ἁρπαγῶν, γεννήσεων, πολέμων, παρεμβάσεων τῶν θεῶν ἐπαναλαμβάνονται περιοδικά. Τί μᾶς λέει ὁ μύθος τοῦ Ἀσκληπιοῦ ποὺ δὲν τὸν ἄφησε ὁ Δίας νὰ θαυματουργεῖ πέρα ἀπὸ τὴν κοινότοπη διαπίστωση ὅτι ὁ θεὸς πάντοτε ἔχει τὸ πάνω χέρι; Δὲν μπορεῖ λοιπὸν ἀπὸ τὶς μεμονωμένες περιπτώσεις νὰ συναχθεῖ συμπέρασμα γιὰ τὴν ἑλληνικὴ μυθολογία.

Δὲν καταγγέλλω ἐδῶ τὸν ἑλληνοκεντρισμὸ κι εὐρωκεντρισμὸ τοῦ Καστοριάδη, γιατὶ ἡ σχετικὴ ἀντιπαράθεση δὲν ἔχει νόημα. Ἄλλωστε, οἱ πανάρχαιοι ἑλληνικοὶ μύθοι εἶναι οἱ μόνοι ποὺ ἔχουν καταγραφεῖ καὶ διατηρηθεῖ τόσο συστηματικὰ ἐν συγκρίσει πρὸς τοὺς μύθους τῶν ἄλλων λαῶν, κάποιοι ἀπὸ τοὺς ὁποίους δὲν εἶχαν ποτέ τους γραφή. Εἰδικὰ ἡ ἐμμονὴ τοῦ Καστοριάδη νὰ ἀγνοεῖ τὴν προσωκρατικὴ λέξη «κόσμος», προκειμένου νὰ πείσει ὅτι γιὰ τοὺς Ἕλληνες ὁ κόσμος εἶναι χάος κι ὅτι ἡ πλατωνικὴ καὶ χριστιανικὴ ὀρθολογικότητα εἶναι μεταγενέστερες ἐκλογικεύσεις, εἶναι ἔκδηλη. Τὸ ἀρχαιοελληνικὸ Εἶναι δὲν εἶναι ὁμοιόμορφο, ὡστόσο ὑπάρχουν περιοχὲς ἀταξίας καὶ περιοχὲς τάξης, περισσότερης καὶ λιγότερης. Κάνοντας λόγο γιὰ Χάος ὁ Ἡσίοδος δὲν παρουσιάζει κάποιο Νόημα νὰ ἀναδύεται. Κανένα συμπαντικὸ-συνεκτικὸ νόημα δὲν ἀναδύεται ἀπὸ τὸ χάος, ἂν ὡς νόημα θεωρήσουμε π.χ. τὸν προδιαγεγραμμένο σκοπὸ τοῦ Θεοῦ τῆς χριστιανικῆς Ἁγίας Γραφῆς γιὰ δημιουργία τοῦ κόσμου καὶ τοῦ ἀνθρώπου· παρὰ θεοὶ ποὺ ἀντιμάχονται ἀναμεταξύ τους καὶ κατόπιν ἄνθρωποι ποὺ ἐπίσης ἀντιμάχονται ἀναμεταξύ τους.

Ἤ, πάλι:

Δὲν σκέφτηκα ποτὲ πὼς στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα ἦταν σύνηθης ἡ περίπτωση τοῦ θρησκευομένου ποὺ πίστευε ὅτι τὸ τάδε ἄγαλμα…ἦταν ὁ ἴδιος ὁ θεός. […] Τουλάχιστον στοὺς Ἕλληνες, δὲν πρέπει νὰ…φανταζόμαστε ὅτι ὁ πιστὸς θεωροῦσε ἁπλῶς πὼς ἡ θεότητα βρισκόταν ἐκεῖ, μέσα στὸ ἄγαλμα. Ὄχι, ὑπῆρχε μιὰ σχέση, διαμεσολαβημένη ἀπὸ τὸ ἄγαλμα, δίχως πραγματικὴ παρουσία.

Στὸ ἴδιο, σσ. 224-226.

Ὁλόκληρη τελετουργία καὶ μαντική, δηλαδὴ θρησκευτικὰ ἐργαλεῖα ποὺ στόχευαν στὴν ἐγκατάσταση μιᾶς θεότητας στὸ ἄγαλμα καὶ στὸ μάντεμα ἐὰν τὸ τάδε ἄγαλμα ἦταν ἔμψυχο ἢ ἄψυχο (τὰ ἔχουμε πεῖ ἀλλοῦ), ἀγνοοῦνται ἀπὸ τὸν Καστοριάδη. Προφανῶς, κάνει τὸν ἐπίπλαστο οὐσιοκρατικὸ διαχωρισμὸ γιὰ τοὺς Ἕλληνες (δηλαδή, ὅτι μετὰ τὸ 300 π.Χ. «χάνεται», πάνω-κάτω ἡ ἑλληνικότητα, κι ὄχι ἁπλῶς κάποια ἀρχαϊκὰ καὶ κλασσικὰ ἰδιαίτερα χαρακτηριστικά της). Τὸ παράξενο εἶναι ὅτι ἀπορρίπτει τὴν ἀντίληψη τῶν σύγχρονων Δυτικῶν γιὰ τὴν Ἀρχαιότητα καὶ τὴν ἀντίληψή της ὡς ὀρθολογιστικῶν· ἐνῶ ταυτόχρονα ἀποδέχεται τὴν ἀντίληψη τῶν σύγχρονων Δυτικῶν γιὰ τὸν περιορισμὸ τῆς ἑλληνικότητας μόνο στὴν ἀρχαϊκὴ καὶ καὶ κλασσικὴ ἐποχή.

Ὁ Ἀχιλλέας ἀποκρίνεται στὸν Ὀδυσσέα: «Μὴν προσπαθεῖς νὰ μοῦ γλυκάνεις τὸ θάνατο, θὰ προτιμοῦσα νὰ ἤμουν ζωντανός, ἐργάτης μεροκαματιάρης ἑνὸς φτωχοῦ ἀγρότη, παρὰ νὰ βασιλεύω ἀνάμεσα στοὺς νεκρούς». Ἰδοὺ ἡ ἀλήθεια τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης μέσα στὰ ἔπη: Ὑπάρχει σίγουρα ἐπιβίωση, ἡ ἐπιβίωση ὅμως αὐτὴ εἶναι ἀκόμα πιὸ ἄθλια καὶ ἀπὸ τὸν ἐπίγειο βίο. Ἀκόμα πιὸ ἄθλια· αὐτὴ εἶναι ὅλη κι ὅλη ἡ ὑπόσχεση.

Στὸ ἴδιο, σ. 157.

Οἱ διαφορὲς ποὺ ἐπισημαίνει ὁ Καστοριάδης μὲ τὴν χριστιανικὴ θεώρηση εἶναι ἐπιδερμικές. Ἀλλοῦ βρίσκονται οἱ διαφορές, ἀλλὰ ὄχι ἐδῶ, ὄχι στὴν ἀρχαιοελληνικὴ ἀπαξίωση τῆς ἰδέας τῆς μεταθανάτιας ὕπαρξης. Ὅπως εἶχε πεῖ κι ἕνας πανεπιστημιακὸς θεολόγος, τί νὰ τὴν κάνεις τὴν ἀθανασία χωρὶς Χριστό; Δὲν εἶναι ἡ μεταθανάτια ὕπαρξη ἀπὸ μόνη της αὐτὸ ποὺ εἶναι χριστιανικὰ οὐσιῶδες· ὅλοι εἶναι ἀθάνατοι, αὐτὸ εἶναι θείᾳ βουλήσει ἐξαρχῆς δεδομένο, καὶ τὸ ζήτημα εἶναι ἡ ποιότητα τῆς ἀθανασίας. Ὁ Καστοριάδης ἀγνοεῖ κι ἀποσιωπᾶ τὴν θεοποίηση τῶν ἡρώων ἀπὸ θεοὺς καὶ πόλεις, τὴν μετάβαση ὁρισμένων ἡρώων σὲ τόπους παραδεισένιους, τὰ ἀρχαία μυστήρια κ.λπ.· μόνο τὸ ἀνθρώπινο κακὸ τέλος τὸν ἐνδιαφέρει. Ἀλλὰ ἔτσι, δὲν περιγράφεται περιεκτικὰ ἡ ἀρχαιοελληνικὴ ἀντίληψη γιὰ τὴν ἀθανασία.

Ἄλλη περίπτωση παρανόησης καὶ φαντασίωσης μιᾶς ἀρχαίας καὶ χριστιανικῆς διαφορᾶς εἶναι ἡ εἰκόνα τοῦ Δημιουργοῦ. Ὁ πλατωνικὸς Δημιουργός, λέει ὁ Καστοριάδης, δὲν μπορεῖ νὰ ἐξαλείψει τελείως τὴν ἀντίσταση τοῦ ὑλικοῦ ὑποστρώματος τῆς δημιουργίας, ἐνῶ στὸν Χριστιανισμὸ κάτι τέτοιο εἶναι ἀδύνατο:

Δὲν ὑπάρχει ἁρμονία….Ὁ δημιουργὸς ἐπιβάλλει στὸν κόσμο τὴν τάξη κατὰ τὸ δυνατόν. Ὑπάρχει κάτι ἀνώτερο τῆς ἰσχύος τοῦ δημιουργοῦ: εἶναι ἡ ἀντίσταση ποὺ προβάλλει τὸ ὑπόστρωμα στὴν ἐπιβολὴ μιᾶς ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον τάξης. […] σὲ ἀντίθεση μὲ τὴ…σημασία ἑνὸς ἀπόλυτα ὀρθολογικοῦ Θεοῦ-δημιουργοῦ, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία, κατὰ μία ἔννοια, εἶναι ἀδύνατο νὰ ὑπάρξει ἔσχατη ἀνυπακοὴ τῶν δημιουργημάτων.

Στὸ ἴδιο, σσ. 270, 272

Ἡ διαφορὰ ἔγκειται στὸ ὅτι ὁ ἀρχαῖος κόσμος δημιουργεῖται ἀναγκαστικὰ ἀτελής, ἐνῶ ὁ κόσμος τοῦ χριστιανισμοῦ δημιουργεῖται ἐσκεμμένα ἀτελής (λίαν καλός). Ἡ διαφορὰ αὐτὴ ὅμως, εἶναι πρακτικὰ ἀνούσια. Καὶ στὶς δύο κοσμοαντιλήψεις ἔχουμε μπροστά μας ἕναν κόσμο ἀτελή, ποὺ μπορεῖ νὰ καλυτερέψει ἢ νὰ χειροτερέψει. Ἐπίσης, ὑπὸ μία ἄλλη ἔννοια στὸν χριστιανικὸ κόσμο, εἶναι, καὶ μὲ τὸ παραπάνω, δυνατὸν νὰ ὑπάρξει ἔσχατη ἀνυπακοὴ τῶν δημιουργημάτων. Μὲ συνέπειες, φυσικά (ἄλλωστε, τέτοιες συνέπειες ἔχουν καὶ οἱ Ἀρχαῖοι ὅταν ἀσεβοῦν στοὺς θεούς), ἀλλὰ πάντως εἶναι δυνατόν.

Ὁ Καστοριάδης ἔχει διαστρεβλώσει τόσο πολὺ τὴν ἀντίληψη γιὰ τὴν Ἀρχαιότητα, πρῶτα μὲ τέτοιες ἑρμηνεῖες καὶ δεύτερον μὲ τὴν οὐσιοκρατικὴ ἀντίληψη ὅτι μετὰ τὸν 4ο π.Χ. αἰ. δὲν εἶναι πραγματικὰ Ἕλληνες καὶ δὲν πρέπει νὰ τοὺς συμπεριλαμβάνουμε ὅταν μιλᾶμε γιὰ ἀρχαία Ἑλλάδα, ὥστε χρειάζονται (καὶ θὰ μποροῦσαν ἄνετα νὰ γραφοῦν) τόμοι σχετικά. Σὲ κάθε περίπτωση, συνοψίζει τὴν ἀποτυχία τοῦ ἑλληνοδυτικοῦ τύπου ἀνθρώπου νὰ ἀντιληφθεῖ τὴ θρησκευτικότητα καὶ τὴ θρησκεία, ἀκόμη καὶ μιὰ μὴ χριστιανικὴ θρησκεία.

Εἴχαμε τόσα χρόνια τοὺς πολύχρωμους καὶ πολυποίκιλους ἀρχαιολάτρες, μπλὲ καὶ κόκκινους, φασίστες κι ἀμεσοδημοκράτες, «καλοὺς καὶ κακούς», νὰ πολεμᾶνε τὸν χριστιανικὸ πολιτισμὸ καὶ θρησκεία, νὰ διαβρώνουν κι αὐτοὶ τὶς συνειδήσεις τῆς Δύσης σὰν καλοὶ προπομποὶ τοῦ Ἰσλάμ, ποὺ χρησιμοποιεῖ τὰ ἀντιχριστιανικὰ ἐπιχειρήματά τους (π.χ. κατὰ τῆς θεότητας τοῦ Χριστοῦ). Ἄλλωστε, οἱ πρῶτοι ποὺ ἀμφισβήτησαν τὴν ἑλληνικότητα τοῦ Βυζαντίου ἦταν οἱ Ἄραβες Μουσουλμάνοι.  Ἂν εἶναι νὰ ἀμφισβητηθεῖ ὁ χριστιανικὸς πολιτισμὸς ὡς ἀξία, στὰ τσακίδια νὰ πᾶνε οἱ πρωτοποριακὲς πολιτικὲς καὶ ἄλλες ἰδέες ὁποιουδήποτε, κι οἱ συζητήσεις γιὰ αὐτές. Κι ἂς λυπᾶμαι πολύ, γιατὶ σίγουρα θὰ ἐπιθυμοῦσα νὰ συμμετέχω σὲ τέτοιες συζητήσεις

Advertisements
This entry was posted in παλιά και νέα θεότητα, φιλοσοφίες, Αρχαιότητα, αθεϊσμός, θρησκεία and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s