Π. Κονδύλης, ἡ Φύση ὡς «Ὅλον»

Σὲ ἕνα ἀπὸ τὰ ὡραῖα τοῦ Κονδύλη στὸν Εὐρωπαϊκὸ Διαφωτισμό, βλέπουμε πῶς ἡ ἔννοια τῆς Φύσης, ἀπὸ τὴν αὐγὴ τῶν Νέων Χρονων καὶ ὕστερα, χρησιμοποιήθηκε καὶ τροποποιήθηκε κατὰ τὰ συμφέροντα τῆς ἀντιχριστιανικῆς πολεμικῆς. Ἀρχικά, ἡ Φύση θεωρήθηκε ὡς ἑνιαῖο πράγμα, ὡς Ὅλον, καὶ μάλιστα τέτοιο Ὅλον ὥστε νὰ εἶναι ἔλλογο καὶ φυσικομαθηματικῶς ἐρευνήσιμο· αὐτὴ ἡ θεώρηση σήμαινε καὶ τὴν ὀντολογικὴ ἀνατίμησή της σὲ βάρος τοῦ Θεοῦ, γιατὶ προγενέστερα ἡ (μὴ ποσοτικοποιημένη ἀπὸ τὴ Φυσικὴ καὶ τὰ Μαθηματικά) Φύση ἦταν ἕνα σύνολο ἀνόμοιων «οὐσιῶν» μὴ μετρήσιμων καὶ μὴ δυνάμενων νὰ κατανοηθοῦν -ἄρα δὲν εἶχε καὶ κανένα νόημα ἡ μελέτη τους. Μόνο ἡ θεο-λογία εἶχε νόημα. Στὸ ἑξῆς, ἕνας πολεμικῆς (ἀθεϊστικῆς ἢ ντεϊστικῆς) ὑφῆς ἀγνωστικισμὸς ὅσον ἀφορᾶ τὸ Θεό, ἄρα καὶ ὁ παραμερισμός τοῦ τελευταίου, θὰ συνδυάζεται μὲ τὴ διακήρυξη γιὰ τὴν βεβαιότητα τῆς γνώσης μιᾶς ἔλλογης καὶ μετρήσιμης Φύσης. Σὲ μεταγενέστερο στάδιο ὅμως, κι ἐπειδὴ οἱ Διαφωτιστὲς διαισθάνθηκαν ὅτι ἡ «ἔλλογη δομὴ τῆς Φύσης» προκαλοῦσε συνειρμοὺς γιὰ ἕναν ἔλλογο δημιουργό της, ἄρα ἐνίσχυε ἐμμέσως τὴν πίστη σὲ Θεό (ἄρα, δυνητικὰ τὴν χριστιανικὴ πίστη), ἐπιχειρήθηκε ἀπὸ τοὺς Νέους Χρόνους καὶ τοὺς Διαφωτιστὲς ὁ τονισμὸς τῆς ὕπαρξης μέσα στὴ Φύση τοῦ τυχαίου, τῶν «τεράτων», τῶν κακῶν ἐξαιρέσεων, ὥστε νὰ ἀποδειχθεῖ ὅτι ποτὲ δὲν θὰ μποροῦσε ὁ καλὸς Θεούλης τοῦ Χριστιανισμοῦ νὰ κάνει «τόσο κακὰ πράγματα» -ἄρα, «δὲν ὑπάρχει».

Εἶναι αὐτὸ γιὰ τὸ ὁποῖο ἔκανα λόγο σὲ παλαιότερη ἀνάρτηση: ἔχουμε τὴν ἐπινόηση-κατασκευὴ τῆς «Φύσης» μὲ τέτοιο τρόπο ὥστε αὐτὴ (ἄλλοτε) νὰ συνιστᾶ ἕνα αὔταρκες Ὅλο τὸ ὁποῖο δὲν χρειάζεται κανέναν Θεό ἢ δημιουργό, ἀφοῦ στέκεται ἀπὸ μόνο του, ἢ (ἄλλοτε) νὰ παρουσιάζεται ἡ Φύση ὡς ἕνα Ὅλον ὅπου τὸ ἔλλογο, μαζὶ μὲ τὸ τερατῶδες καὶ τὸ ἀηδιαστικό, νὰ προκύπτουν ἀπὸ τὸ τυχαῖο, τὸ ἀδημιούργητο, τὸ ἀθέλητο, τὸ παράλογο (ἄρα τὸ ἀντίθετο κάθε χριστιανικοῦ Θεοῦ). Στὴν περίπτωση τῶν περίφημων Χορτοφάγων Οἰκολόγων, ἡ αὐτάρκης Φύση αὐτοφροντίζεται-αὐτορυθμίζεται: πεταλουδίτσες χαρωπὲς τρώγονται ἀπὸ λαίμαργα βατραχάκια ποὺ μὲ τὴ σειρά τους θὰ φαγωθοῦν ἀπὸ εὐτυχισμένα φιδάκια, ἀλλὰ κατόπιν τὰ φιδάκια δὲν βρίσκουν ἄλλα βατραχάκια νὰ φᾶνε κι ἔτσι ψοφᾶνε, ἔστω τὰ μισά, κ.ο.κ., κι ἡ Ἁρμονία αὐτὴ (τὸ ὅλον συγκρατεῖ τὰ μέρη του) δὲν ἔχει τέλος. Ὁ ἄνθρωπος ὡς (σύμφωνα μὲ τὸ Χριστιανισμό) σύνδεσμος νοητοῦ κόσμου καὶ αἰσθητοῦ κόσμου, προκαλεῖ αἰσθήματα ὀργῆς στοὺς Χορτοφάγους, γιατὶ χαλάει τὴν ἰδέα τοῦ Ὅλου. Εἰσάγει τὴν ἔννοια τοῦ πνεύματος (γι’ αὐτὸ κι οἱ περιοδικὲς διευρύνσεις-ξεχειλώματα τῆς ἔννοιας τοῦ «πνεύματος», π.χ. «καὶ τὰ ζῶα ἔχουν πνεῦμα», ὡς ἐναλλακτικὴ ἀπάντηση τῶν ἀθεϊστῶν), καὶ δὲν τρώγεται εὔκολα ὥστε ὁ πληθυσμός του νὰ μένει σταθερός, ἐνῶ ἀκόμη κι ἂν δὲν γεννᾶ παιδιά (ἄρα μένει πληθυσμιακὰ σταθερός) καταναλώνει καὶ καταστρέφει περισσότερα (ὅπως οἱ Δυτικοί).

Υ.Γ. Βέβαια, στρατηγικὴ τῶν Διαφωτιστῶν ἦταν νὰ θεωρήσουν τὸν ἄνθρωπο ὡς ἀποκλειστικὰ Φύση, προκειμένου νὰ ἐναντιωθοῦν στὴ χριστιανικὴ ἀντίληψη περὶ τοῦ ἀνθρώπου ὡς συνδέσμου νοητοῦ καὶ αἰσθητοῦ κόσμου (ἢ κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωση Θεοῦ). Ὅσο κι ἂν τὰ κατάφεραν ἐπηρεάζοντας τὴν πλειονότητα τῶν Δυτικῶν, ὡστόσο τό, πλέον, μόνο «ἐκ Φύσεως» ἀνθρώπινο πνεῦμα δὲν χωρᾶ ἄνετα στὴν παραπάνω ἀντίληψη περὶ Ἁρμονίας, μὲ ἀποτέλεσμα ὁ ἀντι-ἀνθρωποκεντρισμὸς καὶ ὁ μισανθρωπισμὸς ὡς νέα μόδα (αὐτὸ ποὺ παρατηροῦμε στὶς μέρες μας)  ἦταν ἀναπόφευκτοι.

Τὸ ἐνδιαφέρον φυσικὰ τῆς παράθεσης αὐτῶν τῶν ἀντιχριστιανικῶν παιχνιδιῶν μὲ τὴν ἔννοια τῆς Φύσης δὲν βρίσκεται σὲ κάποια φιλοχριστιανικὴ «ἀπάντηση» στὸ αἰώνιο αὐτὸ φιλοσοφικὸ παιχνίδι, ὅσο στὸ γεγονὸς ὅτι καὶ σήμερα ἀκόμη οἱ δυὸ παραλλαγὲς τῆς Φύσης χρησιμοποιοῦνται. Πότε μὲ τὴν ἐπίκληση τῆς βεβαιότητας τῶν Νόμων τῆς Φύσης (καὶ δὲν μᾶς χρειάζεται τίποτε καὶ κανεὶς θεὸς πέρα ἀπὸ τοὺς νόμους αὐτούς), καὶ πότε μὲ τὴν ἐπίκληση τοῦ Τυχαίου καὶ Ἀ-νόητου.

Σὲ κάθε περίπτωση, ὅποιος διαβάσει τὸν Εὐρωπαϊκὸ Διαφωτισμὸ τοῦ ἄθεου Κονδύλη ἀναγκαστικὰ ἀποδομεῖ τὸν ἀθεϊσμὸ ἢ τὸν πολεμικὸ ἀγνωστικισμὸ καὶ τὸν ντεϊσμὸ ὡς ἀκλόνητη ἐπεξεργασμένη γνώμη· ὄχι γιατὶ ἀποκτᾶ ἀπόδειξη γιὰ τὰ φιλοσοφικὰ ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τοῦ Χριστιανισμοῦ (κάθε ἄλλο), ἀλλὰ γιατὶ ἀντιλαμβάνεται τὰ φιλοσοφικὰ κόλπα καὶ τὰ ρητορικὰ τεχνάσματα τῶν Νέων Χρόνων. Ὄχι ὅτι αὐτὸ ἀποδεικνύει ὅτι ὑπάρχει λάθος σὲ αὐτά, ἀλλὰ ὅτι τὰ νεοτερικὰ ἐπιχειρήματα καὶ τὰ λόγια τοῦ ἀέρα δὲν ἔχουν περισσότερο νόημα κι ἐγκυρότητα ἀπὸ τὶς θεολογικὲς κατασκευὲς τοῦ Μεσαίωνα (δυτικὲς κι ἀνατολικές) τὶς ὁποῖες κορόιδευαν οἱ Νέοι Χρόνοι. Μὲ ἄλλα λόγια, τὰ νεοτερικὰ ἐπιχειρήματα παρουσιάζονται ὅπως πραγματικὰ εἶναι, τεχνάσματα καὶ ρητορικὰ κόλπα, καὶ ὄχι «γεγονότα» καὶ «πραγματικότητα». Τὸ φωτοστέφανο τῆς ἐπιστήμης, ἡ κατασκευὴ τῆς «Φύσης» κατὰ πῶς μᾶς συμφέρει, κι ὅλα τὰ μοντέρνα ξόανα ἀπομαγεύονται, «ἀποαντικειμενοποιοῦνται».

Ξέροντας μάλιστα ὅτι ὅλο αὐτὸ τὸ φιλοσοφικὸ θέατρο χρηματοδοτήθηκε ἀπὸ τὸν δυτικὸ ἀστό (τὸ ἀναγνωστικὸ κοινὸ τῶν φιλοσόφων), τοῦ ὁποίου ὁ προπάτορας λεηλατοῦσε τὴν Κωνσταντινούπολη τὸ 1204 πετυχαίνοντας τὴν «πρωταρχικὴ συσσώρευση» τῆς Δύσης, σκέφτεται κανεὶς πόσο διαφορετικὰ θὰ μποροῦσαν νὰ εἶχαν πάει τὰ πράγματα.

 

Ἡ πεποίθηση πὼς ἡ Φύση (ὁ αἰσθητὸς κόσμος) εἶναι τὸ ἄξιο καὶ μάλιστα τὸ ὕψιστο δυνατὸ ἀντικείμενο ἀκριβοῦς καὶ ὁριστικῆς γνώσης … συλλαμβάνοντας τὴ Φύση ὡς αὐτοδύναμο Ὅλο. … Ἡ ἐξασθένιση τῆς δυαρχίας ὁδήγησε ἀπὸ μόνη της στὴν ἰδέα τοῦ αὐτοδύναμου Ὅλου κι ἔτσι δημιούργησε μιὰν ἐννοιολογικὴ δομή, ποὺ σὲ δεδομένο χρόνο συνδέθηκε ἀποκλειστικὰ μὲ τὴν ἔννοια τῆς Φύσης, καὶ μάλιστα στὴν ἀντίθεσή της πρὸς τὴν ἔννοια τοῦ Θεοῦ. Ἡ κοσμοθεωρητικὰ θεμελιωμένη αὐτάρκεια τῆς Φύσης τὴν ἔκανε, ἐπίσης, ἱκανὴ καὶ ἄξια γιὰ μιὰν αὐτάρκη, δηλαδὴ ὕψιστη καὶ ἀνεξάρτητη ἀπὸ τὴ θεολογία, γνώση …Τελικὰ ὑποστηρίζεται ἀπερίφραστα –καὶ ὁ Galilei εἶναι ὁ πιὸ εὔγλωττος στὸ σημεῖο αὐτό– ὅτι ἡ Φύση, ἀκριβῶς ὅπως παλιότερα τὸ ὕψιστο ἀντικείμενο τῆς θεολογικῆς μεταφυσικῆς, εἶναι σὲ θέση νὰ προσφέρει στὸν modus procedendi τὴν ἐπιθυμητὴ certitudo, ἐπειδὴ ἡ ἴδια εἶναι λογικὰ δομημένη, δηλαδὴ ἐπειδὴ ἀποτελεῖ ἕνα τέλεια ὀργανωμένο Ὅλο, ἐνεργεῖ μὲ ἀναγκαιότητα καὶ δὲν παραβιάζει ποτὲ τοὺς νόμους της, χρησιμοποιεῖ τὰ ἁπλούστερα μέσα κτλ κτλ. Ὕστερα ἀπὸ τή (σιωπηρή) κατάργηση τοῦ ὑποστατικοῦ ὑποβάθρου τῆς Φύσης, ἡ ὀντολογική της ἀνατίμηση ἦταν ἀναπόφευκτη. Γιατὶ ἀκριβῶς σὲ σύγκριση μὲ τὸ ὑποτιθέμενο ὑποστατικό της ὑπόβαθρο φαινόταν ὀντολογικὰ κατώτερη, ἄλογη καὶ ἀστάθμητη … Ἡ ποσοτικοποίηση καὶ μαθηματικοποίηση τῆς ἐμπειρίας ὕψωσε τὴ γνώση τῆς τελευταίας στὸ ἐπίπεδο τῆς ἀπόλυτης βεβαιότητας, καὶ ἔτσι μετέτρεψε τὴν ἐμπειρία, σὲ ἀληθινό, δηλαδὴ ἀναγκαῖο Εἶναι. Συνέπεια ἦταν ἡ ἑνοπποίηση τῆς κοσμοεικόνας διαμέσου τῆς ἰσοπέδωσης τῶν παλιῶν ἱεραρχιῶν, ποὺ στηρίζονταν στὴν ἀντίθεση ἀνάμεσα σὲ αἰσθητὰ καὶ νοητά …Μὲ τὴ θέση ὅτι οἱ φυσικοὶ νόμοι ἰσχύουν ἐξίσου γιὰ τὴ γῆ ὅσο καὶ γιὰ τὰ οὐράνια σώματα, ὁ Galilei καταργεῖ τὸν ἀριστοτελικὸ-πτολεμαϊκὸ μερισμὸ τοῦ σύμπαντος σὲ δύο ριζικὰ διαφορετικὲς περιοχές, καὶ κάνει τὸ ἀποφασιστικὸ βῆμα γιὰ τὴ σύλληψη τοῦ κόσμου ὡς ἑνιαίου, δηλαδὴ διεπόμενου ἀπὸ ἑνιαία νομοτέλεια Ὅλου … Ἐνῶ ἡ ἀριστοτελικὴ κίνηση εἶχε ἀρχὴ καὶ σκοπό, ἡ καινούργια εἶναι ἄ-σκοπη καὶ ἀκατάπαυστη· καὶ μάλιστα γίνεται ἄσκοπη ἀκριβῶς ἐπειδὴ εἶναι ἀκατάπαυστη…Στὸν Hobbes…ἡ στάση δὲν ὑπάρχει πιὰ οὔτε κἂν ὡς ἀντίθεση στὴν κίνηση…στάση προκαλεῖται μόνο μὲ ἀντίσταση, ποὺ μὲ τὴ σειρά της πρέπει νὰ εἶναι κίνηση. Τώρα πιὰ ἡ κίνηση γεννᾶ τὴ στάση -ὄχι ἀντίστροφα. A fortiori ἡ κίνηση μπορεῖ νὰ γεννηθεῖ μονάχα ἀπὸ κίνηση· τὸ πρῶτο κινοῦν δὲν μπορεῖ, λοιπόν, νὰ εἶναι τὸ ἴδιο ἀκίνητο κι ἔτσι χάνει ἀναγκαστικὰ τὴν παλιά του αἴγλη. Γιατὶ ἀκόμη κι ἂν δεχόμαστε ὅτι ὁ Θεὸς εἶναι πράγματι τὸ πρῶτο κινοῦν (φυσικὰ ὁ Hobbes ἐλάχιστα ἐνδιαφέρεται νὰ τὸ ἀποδείξει), θὰ ἔπρεπε νὰ κινεῖται ὁ ἴδιος καὶ νὰ εἶναι, ἔτσι, ἕνα σῶμα ὅπως καὶ ὅλα τὰ ἄλλα…Ὁ Θεὸς ἢ εἶναι τμῆμα τοῦ σύμπαντος ἢ τὸ ἴδιο τὸ σύμπαν…Ἂν εἶναι ἀναγκαῖα μέρος…τότε εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑπάρχει πρὶν ἀπὸ τὸ σύμπαν καὶ νὰ τὸ ἔχει δημιουργήσει […] Ἡ ὀντολογικὴ τάση τοῦ 17ου αἰ….ἂν ἡ κίνηση ἢ ἡ δύναμη ἀποτελεῖ ἀρχέγονη ἰδιότητα τῆς ὕλης, τότε ἡ Φύση κλείνει ἐντός της τὴν αἰτία της.

Ἡ ἀνακάλυψη ἀτελειῶν στὸ μηχανισμὸ τῆς Φύσης χρησίμευσε συχνὰ γιὰ νὰ κλονίσει τὴ δυαρχία καὶ τὴ συναφὴ ἀντίληψη γιὰ τὸν Θεό. Συμβαίνει, λοιπόν, τὸ παράδοξο, ὅτι Ἡ Φύση θεωρεῖται (ἐν μέρει) ἄλογη, γιὰ νὰ μπρέσει νὰ κερδίσει τὴν πλήρη αὐτάρκεια καὶ αὐτονομία της ἀπέναντι στὸν Θεό· ἀπὸ πολεμικὴ ἄποψη αὐτὸ ἦταν ἀναπόδραστο, ἐφόσον ἡ τελειότητα τοῦ μηχανισμοῦ τῆς Φύσης θεωροῦνταν ἀπόδειξη τῆς πρόνοιας καὶ τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ…σημαντικοὶ ἐκπρόσωποι τῆς νέας βιολογίας τονίζουν τὸ τυχαῖο καὶ ἀστάθμητο στοιχεῖο στὴ Φύση… «Κάτι ἀνεπαίσθητο μπορεῖ νὰ διαταράξει τὴν ὀπτικὴ τῆς Φύση», γράφει ὁ La Mettrie, καὶ στὴ συνέχεια  ἀντιτάσσει στὴν τελολογικὴ ἀντίληψη, ποὺ βλέπει παντοῦ τὸν προνοητικὸ δάκτυλο τοῦ Θεοῦ, ὅτι ἡ σύμπτωση εἶναι γονιμότερη ἀπὸ τὴ σοφία. …Καὶ γιὰ τὸν Diderot, ἡ κατάλυση τῆς φυσικῆς τάξης μὲ τὴν ἐμφάνιση τεράτων π.χ. ἀποτελεῖ σίγουρη ἔνδειξη ἐναντίον τοῦ ἰσχυρισμοῦ ὅτι ἡ Φύση κατευθύνεται ἀπὸ τὴ σοφία τοῦ Θεοῦ. …Καὶ ὁ Hollbach, ποὺ ἐξίσου χρησιμοποιεῖ τὴν ἀταξία στὴ Φύση ὡς ἐπιχείρημα ἐναντίον τοῦ Θεοῦ, φρονεῖ παράλληλα ὅτι στὴν πραγματικότητα δὲν ὑπάρχουν τέρατα, ἂν ὡς κριτήριο πάρουμε τὴ φυσικὴ ἀναγκαιότητα καὶ ὄχι τὶς συνήθειες τῶν ἀνθρώπινων αἰσθήσεων.

Advertisements
This entry was posted in παλιά και νέα θεότητα, φιλοσοφίες, αθεϊσμός, θρησκεία and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s