Ἐκχριστιανισμὸς τῆς Πελοποννήσου: χτίζοντας ἐκκλησίες

shutterstock_467651069

Φωτογραφία: πρωτοβυζαντινὴ ἐκκλησία στὴν ἀρχαία Ὀλυμπία.

Πέρα ἀπὸ τὸν ἀπαρχαιωμένο γιββωνικὸ μύθο περὶ βίαιου ἐκχριστιανισμοῦ, τὸν βασιζόμενο στὴν ἀπουσία σοβαρῶν ἀρχαιολογικῶν ἐρευνῶν γιὰ τὴν Ὕστερη Ἀρχαιότητα ἕως τὰ τέλη τῆς δεκαετίας τοῦ 1980, καὶ σὲ λίγους γενικόλογους αὐτοκρατορικοὺς ἀντιπαγανιστικοὺς νόμους (σὲ σύγκριση πρὸς ἄλλους πολυπληθέστερους βυζαντινοὺς νόμους προστατευτικοὺς τῶν ἀρχαίων ναῶν) ἡ τήρηση τῶν ὁποίων ἦταν ἀδύνατο νὰ διαπιστωθεῖ ἢ νὰ ἐπιβληθεῖ ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα καὶ τὴν αὐλή, τὶς τελευταῖες δεκαετίες γίνεται πλέον σοβαρὸ ἀντικείμενο ἔρευνας ἡ ὕπαρξη πιὸ πραγματικῶν, κοινωνικῶν, παραμέτρων στὴν πορεία τοῦ ἐκχριστιανισμοῦ. Εἰδικά, ὅσον ἀφορᾶ τὸν ἐκχριστιανισμὸ τῆς Πελοποννήσου, τὸ ἄρθρο τῆς R. Sweetman The Christianization of the Peloponnese: The Topography and Function of Late Antique Churches (Journal of Late Antiquity, 3.2 (2010), 203 – 61) δείχνει μεταξὺ ἄλλων τοὺς τρόπους μὲ τοὺς ὁποίους ἡ ἐπιλογὴ τόπου γιὰ τὸ κτίσιμο ἐκκλησίας βοηθοῦσε τὸν ἐκχριστιανισμό.

 Ἀντὶ οἱ πρωτοβυζαντινὲς ἐκκλησίες τῆς Πελοποννήσου νὰ κτιστοῦν πάνω ἢ δίπλα σὲ ἀρχαίους ναοὺς ἢ νὰ χτιστοῦν στὸ κέντρο τῶν πόλεων, ἐπιλεγόταν συνήθως νὰ χτιστοῦν σὲ νέες τοποθεσίες καὶ μάλιστα ἐκτὸς πόλεως ἢ στὴν ἄκρη τῆς πόλης. Αὐτό, πέρα ἀπὸ ἀντικειμενικοὺς λόγους (συνέχιση ἀρχαίας λατρείας σὲ κεντρικοὺς ἀστικοὺς ναούς, διαθέσιμη γῆ ἀπὸ δωρητὲς γιὰ ἀνέγερση ἐκκλησίας μόνο σὲ τέτοιες περιοχὲς, συσχέτιση τῆς ἐκκλησίας μὲ τὰ ρωμαϊκὰ νεκροταφεῖα, τὰ ὁποῖα ἀρχικῶς βρίσκονταν ἐκτὸς τῆς πόλης) εἶχε συνειδητὸ σκοπὸ καὶ λόγο: Ἡ νέα τοποθεσία «ἀποσποῦσε», ἔστω καὶ ἔμμεσα, τὴν προσοχὴ πιστῶν ἀλλὰ καὶ Ἐθνικῶν ἀπὸ τὰ παλιὰ θρησκευτικὰ κέντρα, συνιστοῦσε μὴ βίαιη ἀλλὰ δραστικὴ ἀμφισβήτηση τῆς σπουδαιότητάς τῶν παλιῶν (παγανιστικῶν) κέντρων λατρείας τῆς πόλης πρὸς ὄφελος τῆς νέας τοποθεσίας.

Ἐπιπλέον, ἡ προτίμηση γιὰ ἀνέγερση ἐκκλησιῶν ἐκτὸς τοῦ ἀστικοῦ κέντρου συμβάδιζε μὲ τὸ κοινωνικὸ φαινόμενο τῆς «ἐπανακατοίκησης» τῶν μὴ ἀστικῶν περιοχῶν κατὰ τὴν Ὕστερη Ἀρχαιότητα. Δηλαδή, ὁ κόσμος κατὰ τὴν περίοδο ἐκείνη ἔφευγε (ὄχι ἀπαραιτήτως μὲ τὴν ἔννοια τῆς μαζικῆς φυγῆς) πρὸς τὰ ἔξω γιὰ νὰ κατοικήσει περιοχὲς ἐκτὸς πόλεως, καὶ ἡ Ἐκκλησία καταλάμβανε μὲ τοὺς ναούς της ὡς τοπόσημο-ὁρόσημο τὸν συνδετικὸ κόμβο πόλεως – ὑπαίθρου. Ἔτσι, ἡ Ἐκκλησία ἀκολουθοῦσε τὶς κοινωνικὲς οἰκιστικὲς τάσεις τῆς ὕστερης ρωμαϊκῆς ἐποχῆς, τάσεις ποὺ προϋπῆρχαν προτοῦ ὁ Κωνσταντίνος τὴν ὑποστηρίξει καὶ οἱ ὁποῖες ἀποδυνάμωναν ἐμμέσως πλὴν σαφῶς τὴν κοινωνικὴ σημασία τοῦ παγανιστικοῦ ἀστικοῦ κέντρου καὶ τῶν ἀρχαίων ναῶν του ὡς κοινωνικοῦ κέντρου.

Μιὰ ἐκκλησία χτισμένη ἔξω ἀπὸ τὴν εἴσοδο τῆς ἀρχαίας πόλης, π.χ. κοντὰ στὶς πύλες της, ἦταν τὸ πρῶτο πράγμα ποὺ ἔβλεπε κάποιος ποὺ ἔφευγε ἀπὸ τὴν πόλη ἢ ποὺ ἐρχόταν σὲ αὐτήν, ἀπὸ τὴν ἐπαρχία ἢ ἄλλες περιοχὲς τῆς αὐτοκρατορίας. Ἡ ἐκκλησία ὁρίζει διὰ τῆς ὕπαρξής της στὸ «ὅριο» τὸν τόπο. Τὸ ἴδιο συμβαίνει καὶ μὲ τὶς χτισμένες στὶς ἀκροπόλεις ἐκκλησίες: φαίνονται ἀπὸ παντοῦ. Παρομοίως, ἡ ὕπαρξη ἐκκλησιῶν στὰ λιμάνια τόνιζε τὴ χριστιανικότητα ἢ ἔδινε τὴν ἐντύπωση τῆς χριστιανικότητας τῆς πόλης στοὺς ἐπισκέπτες της. Προφανῶς, ἡ ὕπαρξη ἑνὸς ἐκκλησιαστικοῦ κτηρίου σὲ ἕναν τόπο ἐκλαμβάνεται καὶ ὡς ἔνδειξη κυριαρχίας ἢ δύναμης στὸν τόπο αὐτόν.

Ἡ ἀνέγερση ἐκκλησιῶν στὸ κέντρο τῆς πόλης (ἢ ἡ χρήση παλιῶν κτηρίων της, παγανιστικῶν ναῶν ἢ ἄλλων κοσμικῶν, δημόσιων κτηρίων) γίνεται ἀργότερα, ὅταν ἔχει προχωρήσει ὁ ἐκχριστιανισμός, καὶ ὅταν οἱ Βάρβαροι ἐξαναγκάζουν μὲ τὶς καταστροφὲς ποὺ προκαλοῦν στὴν πυκνοκατοικημένη ὕπαιθρο ἀφενὸς τὴν ἐπιστροφὴ τοῦ πληθυσμοῦ σὲ συρρικνωμένες τειχισμένες πόλεις κι ἀφετέρου τὴν Ἐκκλησία νὰ ἀναζητήσει ἐπειγόντως νέα κτήρια (άφοῦ τὰ παλιὰ εἶχαν καταστραφεῖ) γιὰ τὸ ἐκκλησίασμα.

Ἡ ἀνέγερση ἐκκλησιῶν σὲ προχριστιανικὰ νεκροταφεῖα, ἐκτὸς πόλεως, ὅπου εἶχαν ταφεῖ οἱ πρῶτοι Χριστιανοὶ μιᾶς περιοχῆς, δημιουργοῦσε σὲ Χριστιανοὺς καὶ Ἐθνικοὺς μιὰ συνέχεια μνήμης ἄρα καὶ μιὰ αἴσθηση χριστιανικῆς ἐντοπιότητας καὶ συνέχειας, καθὼς οἱ ἀπόγονοι τῶν πρώτων Χριστιανῶν θάβονταν παραδοσιακὰ στὸν ἴδιο τόπο μὲ τοὺς προγόνους τους. Τέτοια αἴσθηση ἀναμφισβήτητα βοηθοῦσε στὸν ἐκχριστιανισμό, ἀφοῦ δι’ αὐτῆς ἡ χριστιανικότητα δὲν ἦταν κάτι τὸ ἀλλόκοτο μὰ κάτι γνώριμο καὶ δοκιμασμένο.

Ἀκόμη καὶ ὅταν χτίζονται ναοὶ σὲ ἀρχαίους ἱεροὺς τόπους (Ὀλυμπία, Νεμέα), αὐτὸ γίνεται μὲ προσοχή: Ἐπιλέγονται ὄχι ἀρχαῖοι ναοὶ μὰ ἄλλοι τύποι κτηρίων, ὅπως τὸ «ἐργαστήριο τοῦ Φειδία», καὶ γενικὰ ἡ τοποθεσία τῆς ἐκκλησίας εἶναι στὴν ἄκρη τοῦ εὐρύτερου ἱεροῦ χώρου, προκειμένου ὁ προσηλυτισμὸς νὰ γίνει ὁμαλὰ καὶ χωρὶς μεγάλες προστριβές. Μάλιστα, οἱ ἐκκλησίες σὲ τέτοιους ἀρχαίους ἱεροὺς χώρους (Ἐπίδαυρος, Νεμέα κ.λπ.) διαθέτουν βαπτιστήρια: Οὔτε αὐτὸ εἶναι τυχαῖο, γιατὶ σὲ τέτοιους τόπους ὅπου ἔρχονταν πολλοὶ ἄνθρωποι ὑπῆρχε ἡ ἐπιθυμία γιὰ ἐκχριστιανισμὸ ὅσο τὸ δυνατὸν περισσότερων.

Ἀπὸ τὶς 130 ἐκκλησίες ποὺ χτίστηκαν στὴν Πελοπόννησο μεταξὺ τοῦ τέλους τοῦ 4ου αἰ. καὶ τοῦ τέλους τοῦ 7ου, μόλις 6 μὲ 8 εἶναι ἀρχαῖοι ναοί. Κάτι τέτοιο δὲν μπορεῖ νὰ ἐπιβεβαιώσει  τὸν μύθο τῆς διαρπαγῆς τῶν μὴ χριστιανικῶν ἱερῶν τόπων χάριν τοῦ ἐκχριστιανισμοῦ. Μάλιστα, οἱ μισοὶ ἀπὸ τοὺς 8 αὐτοὺς ναοὺς βρίσκονται στὴν ἀγροτικὴ Ἀρκαδία, δηλαδὴ ἔχουμε τὴν προσπάθεια νὰ ἐκχριστιανιστοῦν πληθυσμοὶ ἀπομακρυσμένων περιοχῶν, ποὺ δὲν εἶχαν ἐπαφὴ μὲ τὰ παράκτια μεγάλα ἀστικὰ κέντρα. Προφανῶς (ἂν καὶ τὸ ζήτημα εἶναι μεγάλο) ἡ χρήση spolia ἀρχαίων ναῶν γιὰ τὸ κτίσιμο ἐκκλησιῶν σὲ πολὺ μεταγενέστερες περιόδους (μετὰ τὸν 8ο αἰ.) δὲν φανερώνει ἀντιπαγανιστικὴ διάθεση οὔτε χριστιανικὴ διάθεση θριάμβου ἐπὶ τοῦ ἡττημένου Παγανισμοῦ.

Τὰ παραπάνω δεδομένα δὲν ἐπιβεβαιώνουν οὔτε τὸν δῆθεν φιλοχριστιανικὸ ἰσχυρισμό (στὴν πραγματικότητα, ἁπλῶς ἐθνικιστικό) γιὰ τὴν συνέχεια τῆς ἱερότητας τοῦ τοπίου. Ἡ ἱερότητα τοῦ ἴδιου τοπίου ὡς φαινόμενο ἔρχεται κατόπιν, ὅταν ὁ Χριστιανισμός ἔγινε γηγενὴς μὲ ἄλλους τρόπους.

Ἡ ποικιλία τῶν ἀρχιτεκτονικῶν τύπων τῶν πρωτοβυζαντινῶν ἐκκλησιῶν φανερώνει ὄχι ἕναν «ἀπὸ τὰ πάνω» μονολιθικὸ κι ὁμοιόμορφο (αὐτοκρατορικό) σχεδιασμό, ἀλλὰ τὴν συνεργία τοπικῶν παραγόντων, ὅπως οἱ ἐλίτ, ὁ ἐπίσκοπος, οἱ τοπικοὶ πληθυσμοὶ κ.ο.κ. Φυσικά, ἡ προσέλκυση πληθυσμῶν γινόταν καὶ διὰ τῶν ἐκκλησιῶν: ἐντυπωσιακὴ ἀρχιτεκτονική, τελετές, ἱεροπρέπεια, ἀποκλειστικότητα καὶ ἄλλα, ὅλα αὐτὰ συνεισέφεραν στὸν ἐκχριστιανισμό.

Προφανῶς, μόνη ἡ ἀνέγερση ἐκκλησιῶν δὲν ἀπέδιδε, ὡστόσο ἡ σημασία της ἦταν μεγάλη. Προσπάθησα νὰ δείξω ὅτι ὁ κρίσιμος παράγων ἐκχριστιανισμοῦ δὲν ἦταν μόνο ὀ ἀριθμὸς τῶν ἐκκλησιῶν ποὺ χτίστηκαν, ἀλλὰ ὅτι εἶχε μεγάλη σημασία ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ἡ Ἐκκλησία ἐκμεταλλευόταν αὐτὸν τὸν παράγοντα (π.χ. τὴν αὐτοκρατορικὴ κ.ἄ. γενναιοδωρία γιὰ ἀνέγερση ἐκκλησιῶν) μὲ κινήσεις συμβατὲς μὲ τὶς κοινωνικὲς ἐξελίξεις ἀλλὰ καὶ μὲ ψυχολογικοὺς παράγοντες.

Ἂν συγκρίνει κάποιος τὰ παραπάνω μὲ τὶς ἀχανεῖς περιοχὲς τῶν μεγάλων πόλεων, ὅπου ἡ ἐκκλησία ὡς κτίσμα δὲν εἶναι ὁρατὴ ἢ δὲν δεσπόζει, καταλαβαίνει κάποιος καλὰ τί συνεπάγεται ἡ μετεμφυλιακὴ -μεταπολιτευτικὴ ἀδιαφορία τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας μπροστὰ στὸ φαινόμενο τῆς ἀστυφιλίας: Ὁλόκληρες γειτονιὲς δὲν ἔχουν ὁπτικὴ ἐπαφὴ μὲ ἐκκλησίες καὶ κατὰ συνέπεια μὲ τὴν ἰδέα τῆς χριστιανικῆς λειτουργίας, τῆς χριστιανικῆς κοινότητας κι ἐν τέλει τῆς χριστιανικῆς θρησκείας. Out of sight, out of mind, στὰ ἁπλὰ νεοελληνικά. Πῶς ἡ ἐπιβλητικότητα τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ κτηρίου (ἄρα καὶ ἡ αἴσθηση ὅτι τὸ νὰ ἀνήκεις στὴν Ἐκκλησία πρέπει νὰ εἶναι κάτι ἄξιο νὰ ἐπιθυμήσεις) μπορεῖ νὰ ἐπιτευχθεῖ στὸν καιρὸ τῶν ὀκταώροφων καὶ ἑξαώροφων πολυκατοικιῶν ἢ πῶς ἡ Ἐκκλησία μπορεῖ νὰ διακρίνει τὰ κέντρα συγκέντρωσης τοῦ πληθυσμοῦ, παροδικὰ καὶ μή (ἀκόμη κι ἂν πρόκειται γιὰ μώλ), εἶναι ἕνα ἐνδιαφέρον ζητούμενο.

Advertisements
This entry was posted in Ύστερη Αρχαιότητα, Ελλάδα, θρησκεία and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

1 Response to Ἐκχριστιανισμὸς τῆς Πελοποννήσου: χτίζοντας ἐκκλησίες

  1. Παράθεμα: Ἐκχριστιανισμὸς τῆς Πελοποννήσου: χτίζοντας ἐκκλησίες – manolisgvardis

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s