Τὸ ὑψωμένο δάκτυλο τοῦ Μ. Κωνσταντίνου

c5a1df0c7e26255487af6f32d0b07870

Ἀπόστολος Φ. Κραλίδης, Ἡ αὐτοκρατορικὴ λατρεία στὴν περίοδο τῆς Τετραρχίας (284 -313 μ.Χ.), Θεσσαλονίκη 2010:

 …Οἱ αὐτοκράτορες ποὺ ἀναγνωρίστηκαν ὡς Divi Augusti στὴ Δύση δὲν ἦταν οἱ ἴδιοι ποὺ ἀναγνωρίστηκαν ὡς Θεοὶ Σεβαστοὶ στὴν Ἀνατολή.

Ἡ ἀποθέωση τῶν νεκρῶν αὐτοκρατόρων ξεκίνησε σχεδὸν ταυτόχρονα μὲ τὴ μετάβαση ἀπὸ τὴ Δημοκρατία στὴ Μοναρχία. Ὅλοι σχεδὸν οἱ ρωμαῖοι αὐτοκράτορες, ὅσο ζοῦσαν, ἀπέφευγαν νὰ υἱοθετήσουν θεϊκὲς ἰδιότητες. Μετὰ τὸ θάνατό τους, ἀρκετοὶ προσέλαβαν τὸν τίτλο divus, θεοποιήθηκαν ἀπὸ τὴ Σύγκλητο…

Τὸ ἐπίθετο divus (= θεῖος) περισσότερο ἀναφερόταν σὲ ἐκείνη τὴν κατάσταση, ἦταν ὑποδεέστερο τοῦ deus (= θεός), ποὺ ἀφοροῦσε τοὺς θεούς, γι’ αὐτὸ καὶ ἀπονεμόταν στὸν αὐτοκράτορα ἢ κάποιο μέλος τῆς οἰκογένειας.

Ὁ αὐτοκράτορας ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ ἀναγνωριζόταν ὡς divus δὲν ἐξισωνόταν μὲ τοὺς ἄλλους θεούς, ἐν προκειμένῳ μὲ τὸ Δία ἢ τὸν Ἄρη. Δὲν εἰσχωροῦσε ὡς ἰσότιμος στὴ χορεία τῶν θεῶν (coetus divum), ἁπλῶς κατοικοῦσε μαζὶ μὲ τοὺς θεοὺς ὡς coeticola, ἐνῶ παρέμενε πάντα κατώτερος ἀπὸ ἐκείνους.

…ἀπὸ τὸ τὸν Ὀκταβιανὸ Αὔγουστο, τὸ 14 μ.Χ. μέχρι τὸν…Μέγα Κωνσταντίνο τὸ 337 μ.Χ., ἀπὸ τοὺς συνολικὰ ἑξήντα αὐτοκράτορες ποὺ ἀνῆλθαν στὸ θρόνο, τριάντα ἕξι ἀποθεώθηκαν μαζὶ μὲ ἄλλα εἰκοσιεπτὰ μέλη τῶν οἰκογενειῶν τους καὶ προσέλαβαν τὸ ἐπίθετο divus.

[Αὐρηλιανός] κατ’ ἐξαίρεση συναντοῦμε καὶ τὸν τίτλο «deus» σὲ ἐπιγραφὲς ποὺ βρέθηκαν στὴν Ἰταλία, στὴν Ἱσπανία καὶ στὴ Βόρειο Ἀφρική, ὅπως καὶ σὲ νομίσματα, ἐνόσω ἀκόμη ζοῦσε.

Ἀπὸ τὰ μεσα τοῦ 1ου αἰ. μ.Χ. ταυτόχρονα μὲ τὴν αὐτοκρατορικὴ λατρεία ἄρχισε νὰ υἱοθετεῖται μία ἰδιότυπη πολιτικὴ ἰδεολογία μὲ χαρακτηριστικὰ αὐτοκρατορικῆς θεολογίας. Σύμφωνα μὲ αὐτὴ ὁ ρωμαῖος αὐτοκράτορας βρισκόταν…ὑπὸ τὴν προστασία τῶν θεῶν καὶ κυρίως τοῦ Δία (Jupiter). Ἐπρόκειτο λοιπὸν γιὰ τὴ μορφὴ μιᾶς θεοκρατικῆς μοναρχίας, ποὺ στηριζόταν περισσότερο στὴ θεωρία ὅτι ὁ αὐτοκράτορας ἦταν θεϊκὴ ἐπιλογὴ τοῦ πατέρα τῶν θεῶν.

Στὰ ἑπόμενα ἔτη μόνο ἐκεῖνος [Σεπτίμιος Σεβῆρος] χρησιμοποιοῦσε ἐξεικονίσεις τοῦ θεοῦ Δία, ἐνῶ οἱ διάδοχοί του, Γέτας καὶ Καρακάλλας, συνδέθηκαν μὲ τὸν Ἡρακλῆ καὶ τὸ θεὸ Βάκχο. Αὐτὴ ἡ πολιτικὴ ἰδεολογία τοῦ Σεβήρου οὐσιαστικὰ ἀποτέλεσε τὸν προπομπὸ τῆς ἀντίστοιχης ἰδεολογίας γιὰ τὴ σχέση τοῦ Δία καὶ τοῦ Ἡρακλῆ ποὺ διαμορφώθηκε ἀργότερα ἀπὸ τὸ Διοκλητιανό.

Αὐτοκράτορες ὅπως ὁ Αὐρηλιανός, ὁ Πρόβος, ὁ Κάρος καὶ ὁ Καρῖνος παρουσίασαν τοὺς δύο θεούς, τὸν Δία καὶ τὸν Ἡρακλῆ, κατὰ τρόπο συστηματικό, μέσῳ ἀνάλογης προπαγάνδας, ὡς σωτῆρες καὶ προστάτες τῆς μοναρχίας τους.

Μετὰ τὸ τρίτο ἔτος τῆς βασιλείας του [Αὐρηλιανοῦ] κυρίαρχη θέση στὶς ἐξεικονίσεις προσέλαβε μία νέα ἡλιακὴ λατρεία, ἐκεινη τοῦ Ἀνικήτου Ἡλίου (Sol Invictus). Αὐτὸ σημαίνει πὼς εἴχαμε μία σταδιακὴ ἀπομάκρυνση ἀπὸ τὶς παραδοσιακὲς θρησκευτικὲς ἀντιλήψεις τῶν Ρωμαίων…

Ἡ πρώτη ἐπαφὴ μὲ τὴ συριακὴ ἡλιακὴ θεότητα Sol Invictus ἀνάγεται στὴν ἐποχὴ τοῦ αὐτοκράτορα Ἁδριανοῦ, ἐνῶ λίγα ἔτη ἀργότερα, περὶ τὸ 158 μ.Χ., ἐντοπίζονται τὰ πρῶτα ἴχνη τῆς λατρείας του σὲ ἀφιερωματικὴ ἐπιγραφὴ σὲ ἄγαλμα ποὺ ἀναπαριστᾶ ἡλιακὴ θεότητα. Στὰ τέλη τοῦ 2ου καὶ τὶς ἀρχὲς τοῦ 3ου αἰ., ἡ λατρεία τοῦ Ἥλιου γνώρισε ἰδιαίτερη ἀνάπτυξη ἐπὶ τῆς μοναρχίας τοῦ Σεπτιμίου Σεβήρου καὶ τοῦ Καρακάλλα, οἱ ὁποῖοι κυκλοφόρησαν νομίσματα μὲ ἡλιακὲς παράστάσεις. Ἀνάλογες παραστάσεις σὲ νομίσματα ἐντοπίστηκαν ἀπὸ τὴν περίοδο τῆς βασιλείας τοῦ Βαλεριανοῦ καὶ τοῦ Γαλληινοῦ.

Ὁ Αὐρηλιανὸς ἀνακηρύχθηκε deus et dominus, δηλωτικὸ τῆς ἐνάρξεως μιᾶς περιόδου ἀπόλυτης μοναρχίας ἢ ἀκόμα καὶ θεοκρατίας. Σὲ νομίσματα οἱ μετὰ τὸν Αὐρηλιανό, Πρόβος καὶ Κάρος, εἶχαν ἐπίσης τὴν ἐπιγραφὴ deus et dominus.

Παραστάσεις ποὺ ἐμφανίζουν τοὺς αὐτοκράτορες τῆς περιόδου νὰ κρατοῦν μιὰ σφαίρα καὶ νὰ ἔχουν ὑψωμένο τὸ δεξὶ χέρι, οὐσιαστικὰ εἶναι συμβολισμοὶ ἀναφορᾶς στὴ θεϊκὴ προέλευση τοῦ αὐτοκράτορα, ὁ ὁποῖος συχνὰ ἦταν ἡ ἐνσάρκωση τοῦ θεοῦ Ἥλιου. Μὲ τέτοιες ἀπεικονίσεις συναντοῦμε σὲ νομίσματα τοὺς Γορδιανὸ Γ΄ καὶ Γαλλιηνό.

Σύμφωνα μὲ τὶς πηγὲς τῆς περιόδου, ὁ Διοκλητιανὸς ἦταν ἐκεῖνος ποὺ πρῶτος ἀξίωσε νὰ τὸν προσφωνοῦν μὲ τὸ ἐπίθετο dominus

Σὲ κάποια νομίσματα, ποὺ ἐντοπίσθηκαν στὴν Καρχηδόνα καὶ εἶναι τῆς περιόδου 296-305, ὁ Διοκλητιανὸς καὶ ὁ Γαλέριος Μαξιμιανὸς ἀπεικονίζονταν μὲ παραστάσεις τοῦ θεοῦ Ἥλιου ἀκολουθώντας τὰ μοτίβα τῆς ἐποχῆς τοῦ Αὐρηλιανοῦ. Ὁ Διοκλητιανός, ὡς ὁπαδὸς τοῦ Μίθρα, υἱοθετοῦσε περισσότερο τὴν περσικῆς προελεύσεως ἡλιακὴ θεότητα, παρὰ ἐκείνη ποὺ εἶχε εἰσάγει στὴ Ρώμη ὁ Αὐρηλιανὸς ἀπὸ τὴ Συρία. Τὴν ἴδια περίοδο ὁ Καίσαρας Κωνστάντιος Α΄ Χλωρὸς εἶχε ἐπίσης προστάτη τοῦ τὸ θεὸ Ἥλιο…

Οὐσιαστικὰ ἀπὸ τὸ ἔτος 306 μ.Χ. καὶ μέχρι τὸ 324 μ.Χ. ὁ θεὸς Δίας ἔπαψε νὰ ἀποτελεῖ τὸ ἐπίκεντρο τῆς ρωμαϊκῆς ἰδεολογίας, ὁπότε καὶ χάθηκε κάθε ἐξεικόνισή του στὰ νομίσματα καὶ στὰ ἄλλα κρατικὰ μνημεῖα.

Πρῶτοι ὁ σφετεριστὴς Μαξέντιος στὴν Ἰταλία καὶ ὁ Κωνσταντῖνος στὴ Γαλατία ἀντικατέστησαν τὸ Δία ἀπὸ θεὸ-προστάτη τους καὶ ἐγγυητὴ τῆς μοναρχίας τους. Ὁ Μαξέντιος ἐπέλεξε ὡς προστάτη του τὸ θεὸ Ἄρη, ἡ λατρεία τοῦ ὁποίου συνδεόταν μὲ τὴ Ρώμη, ἤδη ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα. Ὁ Κωνσταντῖνος, ἐκτὸς ἀπὸ τὸ ἐπίθετο Ἑρκούλειος ποὺ ἔφερε ὡς Καίσαρας, στράφηκε στὴ λατρεία καὶ προβολὴ τοῦ θεοῦ Ἥλιου, ἔπειτα ἀπὸ τὴ νίκη του ἐπὶ τοῦ Μαξεντίου, ὁπότε καὶ κόπικαν νομίσματα μὲ κοινὲς ἐξεικονίσεις του μὲ τὴ συγκεκριμένη ἡλιακὴ θεότητα.

 

Κι ὅμως, ἡ εἰκόνα μὲ τὸ γιγαντιαῖο χέρι τοῦ Κωνσταντίνου νὰ δείχνει στὸν χριστιανικὸ οὐρανὸ ἀναπαράγεται παντοῦ, ξανὰ καὶ ξανά, ἀκόμη καὶ ἀπὸ σοβαρούς ἱστορικούς, ὡς ἔνδειξη μιᾶς ἀλλιώτικης ἀπὸ τὴν κλασσικὴ ρωμαϊκή, μεσαιωνικῆς καὶ ἀπολυταρχικῆς ὅσον ἀφορᾶ τὴν αὐτοκρατορικὴ ἰδεολογία, περιόδου στὴν ὁποία εἰσερχόμαστε μὲ τὸν αυτοκράτορα αὐτόν. Ὅταν μιλᾶμε γιὰ προπαγάνδα καὶ αυθαιρεσία τοῦ ἱστορικοῦ, κάτι τέτοια παραδείγματα, σὰν τὸ χέρι τοῦ Κωνσταντίνου, θὰ ἔπρεπε νὰ ἔχουμε ὑπόψη μας.

 

This entry was posted in παλιά και νέα θεότητα, Ύστερη Αρχαιότητα, Αρχαιότητα, Ρωμαίοι, θρησκεία and tagged , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s