Προπατορικὸ ἁμάρτημα καὶ Διαφωτισμός

α. Π. Κονδύλης, Ἀπὸ διάφορα:

…Ὡστόσο, στὴν σκέψη τοῦ Petrarca [Πετράρχη, 1304-1374] διαφαίνονται καὶ τὰ σημάδια τῶν νέων καιρῶν, π.χ. ὁ συχνὸς σιωπηρὸς παραμερισμὸς τῆς διδασκαλίας γιὰ τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα ἢ γιὰ τὸν ἐπίγειο κόσμο ὡς «κοιλάδα δακρύων»…

Στὸν Grotius [(†1645) ἡ ἀνθρωπολογία] παραμένει αἰσιόδοξη, δηλαδὴ ἀπορρίπτει τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα καὶ δέχεται τὴ φυσικὴ λογικότητα καὶ κοινωνικότητα τοῦ ἀνθρώπου

…ἡ ρουσσωικὴ φιλοσοφία τοῦ αἰσθήματος στρέφεται σὲ πρώτη γραμμὴ ἐναντίον τοῦ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος

Τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα π.χ. ἐξ ὁρισμοῦ δὲν εἶχε θέση μέσα στὴ νέα ἀντίληψη γιὰ τὸν κόσμο, ἀφοῦ ἡ ἀποδοχή του θὰ σήμαινε συνάμα ἀποδοχὴ ἑνὸς ξαφνικοῦ ἅλματος στὴ νομοτελὴ πορεία τῆς Φύσης, δηλαδὴ μιᾶς ἀνεξήγητης (μὲ βάση ἐγγενὴ κριτήρια) ἀλλαγῆς τῆς ἀνθρώπινης φύσης.

Τὸ ὅτι ἡ ἐξουδετέρωση τοῦ Θεοῦ ἀποτελοῦσε μονάχα τὸ πρῶτο βῆμα πρὸς τὴν πολεμική του χρησιμοποίηση καταφαίνεται στὴν ἐπιμονὴ μὲ τὴν ὁποία ὁ ἴδιος αὐτὸς Bayle ὑπερασπίζει τὴν καλοσύνη (δηλαδή, ὁρισμένο γνώρισμα τῆς ὑφῆς) τοῦ Θεοῦ, θέλοντας νὰ ἀντικρούσει τὴ διδασκαλία τοῦ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος. …μιλᾶ γιὰ τὴν καλοσύνη ὡς «κύριο γνώρισμα τῆς θείας φύσης»· εἶναι ἀδιανόητο ὅτι ἕνας τέτοιος Θεὸς μεταχειρίζεται τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα καὶ τὸ κακό, μὲ σκοπὸ νὰ πραγματώσει τὰ σχέδιά του γιὰ τὸν ἄνθρωπο καὶ τὸν κόσμο.

Γιὰ νὰ στηρίξει τὴν καθαρὰ αἰσθηματικὴ βεβαιότητα τῆς πίστης του στὸν Θεὸ καὶ γιὰ νὰ θέσει προκαταβολικὰ φραγμὸ στὶς ἐκκλησιαστικὲς ἀξιώσεις ἰδεολογικῆς κυριαρχίας, ὁ Rousseau ἰσχυρίζεται ὅτι οἱ θεολογικομεταφυσικὲς συζητήσεις εἶναι ὁλότελα ἄγονες, ἐνῶ συνάμα, στὸν ἀγώνα του ἐνάντια στὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα καὶ στὴν αἰώνια τιμωρία τῶν ἁμαρτωλῶν, ταυτίζει τὴν καλοσύνη τοῦ Θεοῦ μὲ τὴ δύναμή του

…ὁ ἄνθρωπος ἔπρεπε νὰ συμπεριληφθεῖ ὁλοκληρωτικὰ στὸ νέο κοσμοθεωρητικὸ πλαίσιο. Δὲν ἦταν δυνατὸ νὰ ἀνατιμηθεῖ ὀντολογικὰ ἡ Φύση στὸ σύνολό της ὅσο ὁ ἄνθρωπος παρέμενε εἰκόνα καὶ ὁμοίωση τοῦ Θεοῦ, δηλαδὴ μιὰ ἐξαίρεση μέσα στὴ Φύση. Ἡ ἐξωτερικὰ ἐντυπωσιακὴ ἀνύψωση τοῦ ἀνθρώπου διαμέσου τῆς ὁμοιότητάς του μὲ τὸν Θεό, εἶχε, λοιπόν, ἐπικίνδυνες ὀντολογικὲς συνέπειες, μὲ τὶς ὁποῖες συνδέονταν καὶ δυσχέρειες στὸ ἠθικοφιλοσοφικὸ ἐπίπεδο. Γιατὶ ἡ ἀντίστροφη ὄψη τῆς ὁμοιότητας μὲ τὸν Θεὸ ἦταν τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα: ὁ ἄνθρωπος ἔπρεπε νὰ διανύσει ὁλόκληρο τὸν δρόμο, ποὺ τοῦ εἶχε προδιαγράψει ὁ Θεός, ἂν ἤθελε νὰ μπεῖ ἐξαρχῆς ὑπὸ τὴν αἱγίδα τοῦ τελευταίου. Ἀφοῦ τώρα ἡ διδασκαλία γιὰ τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα ἀποτελοῦσε τὸ ἰδεολογικὸ θεμέλιο τῆς χριστιανικῆς ἀσκητικῆς ἠθικής, ὁ Διαφωτισμὸς ἔπρεπε, ἀκριβῶς γιὰ νὰ μπορέσει νὰ ἀντιμετωπίσει τὴν τελευταία αὐτή, νὰ ἀπορρίψει in toto τὴ χριστιανικὴ ἀνθρωπολογία, ἔπρεπε δηλαδὴ νὰ θεωρήσει τὸν ἄνθρωπο ὡς Φύση καὶ νὰ ἐμμείνει στὴν ἀντίληψη αὐτὴ τόσο πιὸ πολύ, ὅσο σφοδρότερος γινόταν ὁ ἀγώνας ἐνάντια στὴν ἀσκητικὴ ἠθική […] Κάτω ἀπὸ τὴν πίεση τοῦ πνεύματος τῆς ἐποχῆς μετρίασαν καὶ πολλοὶ θεολόγοι τὸν τόνο τους, δηλαδὴ δὲν μιλοῦσαν πιὰ γιὰ αὐτοπειθαρχία καὶ αὐταπάρνηση, ἀλλὰ πιὸ πολὺ γιὰ τὴν «ἀληθινή», πνευματικὴ-χριστιανικὴ εὐτυχία ὡς σκοπὸ τοῦ ἀνθρώπου· παρ’ ὅλα αὐτὰ μερικὲς προσπάθειες συμβιβασμοῦ τῆς χριστιανικῆς μὲ τὴ θύραθεν ἠθικὴ ἀτόνησαν μπροστὰ στὴν ἀμοιβαία σκλήρυνση τῶν μετώπων

[Shaftesbury] Ὁ Θεὸς διαποτίζει τὸν κόσμο· στὴν πεποίθηση αὐτὴ πρέπει νὰ στηρίζεται ἡ ὀρθὴ θρησκεία. Ἀφοῦ τὰ πάντα εἶναι θεῖα καὶ καλά, δὲν ὑπάρχει πιὰ χῶρος γιὰ ἔννοιες ὅπως προπατορικὸ ἁμάρτημα, ἐξιλέωση κτλ. Ὁ καλὸς ἄνθρωπος καὶ ὁ στοργικὸς Θεὸς εἶναι ὄψεις τοῦ ἴδιου νομίσματος.

…Ὁ τονισμὸς τῆς καλῆς ἢ τουλάχιστον ἀγώγιμης ἀνθρώπινης φύσης πρόσφερε τὰ ἀπαραίτητα ὅπλα στὸν ἀγώνα ἐναντίον τοῦ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος, τοῦ ἀσκητισμοῦ καὶ ὁλόκληρου τοῦ ἰδεολογικοῦ ὁπλοστασίου τῶν «παπάδων». Καὶ τί θὰ μποροῦσε ν’ ἀποτελέσει τὴ βαρύτερη μομφὴ ἐναντίον τῶν «τυράννων», ἂν ὄχι ἡ περιφρόνησή τους γιὰ τὴν ἀξιοπρέπεια τῆς ἀνθρώπινης φύσης;

Ἡ θέση ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι Φύση, ἀποτελοῦσε τὴν ἀπάντηση στὴ θεολογικὴ ἀντίληψη γιὰ τὸν ἄνθρωπο ὡς εἰκόνα καὶ ὁμοίωση τοῦ Θεοῦ […] ἡ ἀνθρωπολογικὴ ἀπαισιοδοξία ἔπρεπε νὰ χαλιναγωγηθεῖ, γιὰ νὰ καταπολεμηθεῖ μὲ ἐπιτυχία ἡ διδασκαλία τοῦ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος, τῆς ὁποίας ὁ παραμερισμὸς ἦταν πρωταρχικὸ μέλημα τοῦ Διαφωτισμοῦ, ἀφοῦ πάνω της στηριζόταν ἡ ἀξίωση τῆς Ἐκκλησίας νὰ κηδεμονεύει τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ τὴ στιγμὴ τῆς γέννησής του. Στὴ θέση τῆς μετάνοιας καὶ τῆς ταπεινοφροσύνης μπαίνει τώρα ἡ ἠθικὴ συνείδηση, καὶ ὁ καινούργιος Θεὸς δὲν γνωρίζει πιὰ ἐκ γενετῆς ἁμαρτωλούς, ἀλλὰ μόνον ἀνθρώπους οἱ ὁποῖοι ἔπραξαν τὸ καλὸ ἢ τὸ κακό. Κύριο ἐπιχείρημα ἐναντιόν τοῦ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος δὲν εἶναι βέβαια ἡ ὑπόμνηση ὅτι ὁ ἄνθρωπος ὑπάγεται στὴ φυσικὴ αἰτιότητα, ἀλλὰ μᾶλλον ἡ ἀποδοχὴ τῆς ἀρχέγονης καλοσύνης του ἢ τουλάχιστον (οὐδέτερα) τῆς μὴ διαφθορᾶς του

…μὲ βάση τὸν ἀξιολογικὰ ἐλεύθερο ὁρισμό του γιὰ τὴ Φύση, ὁ Hollbach συμπεραίνει ὅτι ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι ἐξαρχῆς οὔτε καλὸς οὔτε κακός, μὴ ἔχοντας κανενὸς εἴδους (οὔτε καὶ ἠθικές) ἔμφυτες ἰδέες. Ὁ Hollbach πιστεύει ὅτι μ’ αὐτὸν τὸν τρόπο ἀπελευθερώνει τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα…

β. Ἀναστάσιου Τιράνων καὶ πάσης Ἀλβανίας, Ἰσλάμ:

…ἡ συγχώρεση δὲν νοεῖται ὡς κάθαρση ἢ ἀνακαίνιση, διότι κατὰ τὴ μουσουλμάνικὴ διδασκαλία δὲν ὑφίσταται προπατορικὸ ἁμάρτημα καὶ ἡ ἁμαρτία δὲν ἐπιδρᾶ στὴ φύση τοῦ ἀνθρώπου

Παρέκβαση: Ἐν μέρει θυμίζοντας πολλοὺς ἐν Ἑλλάδι χαμογελαστοὺς φανατικοὺς ἀναρχοχριστιανοὺς καὶ χριστιανοκομμουνιστές, τὸν 18ο αἰ., στὴ Γερμανία ὑπῆρχαν οἱ «Νεολόγοι» θεολόγοι, μὲ θέσεις παρόμοιες τοῦ Chr. Wolff (†1754):

ἀπαραγνώριστες πλευρὲς τῆς σκέψης τους, ὅπως δείχνει ἤδη ἡ ἀπόρριψη τοῦ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος…: Ἡ μεταβολὴ τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ σὲ ἀξιοθρήνητο θνητό, χάρη στὴν παρεμβολὴ τοῦ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος, ἐμφανίζεται ἀπὸ τὴ σκοπιὰ τῆς ἔλλογης θρησκείας ὡς διαταρκτικὸς παράγοντας –τὸ ἴδιο ὅπως εἶναι τὰ θαύματα ἢ οἱ συμπτώσεις στὴν προοπτικὴ τῆς φυσικῆς ἐπιστήμης. Ὅταν οἱ νεολόγοι μειώνουν τὴ σημασία τοῦ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος ἢ τὸ ἀποσιωποῦν (ἡ κριτικὴ τοῦ Αὐγουστίνου καὶ ἡ συμπάθεια τοῦ πελαγιανισμοῦ κέρδισε σημαντικὸ ἔδαφος στοὺς κύκλους τους) ἔχουν στὸ νοῦ τους τὴν ἰδεώδη εἰκόνα μιᾶς σταθερῆς καὶ ἀμετάβλητης φύσης, ἡ ὁποία θὰ μποροῦσε νὰ συνδεθεῖ δίχως δυσκολία μὲ τὶς ἐξίσου ἀμετάβλητες ἀρχὲς τοῦ Λόγου.

This entry was posted in παλιά και νέα θεότητα, Άραβες, φιλοσοφίες, Δυτικοί, Ισλάμ, αθεϊσμός, θρησκεία and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s