Γαλέριος, τὸ ἔδικτο ἀνεξιθρησκίας τοῦ 311. Μιὰ ἀνάλυση

Τὸ ἔδικτο ἀπὸ τὸ νεκροκρέββατο τοῦ Γαλέριου, Σερδική, 30 Ἀπριλίου 311:

Αὐτοκράτωρ Καῖσαρ Γαλέριος Οὐαλέριος Μαξιμιανὸς ἀνίκητος Σεβαστός, ἀρχιερεὺς μέγιστος, Γερμανικὸς μέγιστος, Αἰγυπτιακὸς μέγιστος, Θηβαϊκὸς μέγιστος, Σαρματικὸς μέγιστος πεντάκις, Περσῶν μέγιστος δίς, Κάρπων μέγιστος ἑξάκις, Ἀρμενίων μέγιστος, Μήδων μέγιστος, Ἀδιαβηνῶν μέγιστος, δημαρχικῆς ἐξουσίας τὸ εἰκοστόν, αὐτοκράτωρ τὸ ἐννεακαιδέκατον, ὕπατος τὸ ὄγδοον, πατὴρ πατρίδος, ἀνθύπατος […] Στοὺς ὑπηκόους τῶν ἐπαρχιῶν τους· χαίρετε.

Ἀνάμεσα στὶς ἄλλες ἀποφάσεις ποὺ ἐκδίδουμε πάντοτε γιὰ τὸ καλὸ καὶ τὴν ὠφέλεια τῆς πολιτείας ἐμεῖς βέβαια θελήσαμε κατ’ ἀρχὴν ν’ ἀποκαταστήσουμε τὰ πάντα σύμφωνα μὲ τοὺς ἀρχαίους νόμους καὶ τὴν παιδεία τῶν Ῥωμαίων καὶ νὰ φροντίσουμε ὥστε καὶ οἱ Χριστιανοί, ποὺ ἐγκατέλειψαν τὴ θρησκευτικὴ ἐπιλογὴ τῶν γονέων τους, νὰ ἐπιστρέψουν στὴν καλή γνώμη. Ἐπειδὴ ὅμως ἀπὸ κάποιο λογισμό (τους) τοὺς κυρίευσε ἕνα τόσο μεγάλο πεῖσμα, ὥστε νὰ μὴν ἀκολουθοῦν τὰ καθιερωμένα τῶν παλαιῶν, τὰ ὁποῖα ἴσως στὴν ἀρχὴ τοὺς τὰ δίδαξαν καὶ οἱ ἴδιοι οἱ γονεῖς των, ἀλλὰ νὰ ἐπινοήσουν γιὰ τοὺς ἑαυτούς των καὶ νόμους κατὰ τὸ θέλημά τους καὶ ὅπως τοῦ ἐρχόταν τοῦ καθενός, καὶ νὰ τοὺς τηροῦν, καὶ νὰ συγκεντρώνουν διάφορα πλήθη σὲ διάφορους χώρους. Ἐπειδὴ στὸ τέλος ἐκδώσαμε ἕνα τέτοιο διάταγμα, νὰ ἐπιστρέψουν δηλαδὴ στὶς παραδόσεις τῶν ἀρχαίων, πάρα πολλοὶ μὲν εἰσαγόμενοι σὲ δίκη πάρα πολλοὶ δὲ ἀναστατούμενοι προτιμοῦσαν νὰ πεθάνουν μὲ διάφορους τρόπους. Κι ἐπειδὴ βλέπαμε ὅτι οἱ περισσότεροι παρέμεναν στὴν ἴδια παραφροσύνη καὶ κατάντησαν καὶ στοὺς ἐπουρανίους θεοὺς νὰ μὴν προσφέρουν τὴν ὀφειλόμενη λατρεία καὶ στὸ θεὸ τῶν Χριστιανῶν νὰ μὴ δίνουν σημασία, κάνοντας χρήση τῆς φιλανθρωπίας μας καὶ τῆς παντοτινῆς μας συνήθειας νὰ δίνουμε συγχώρεση σ’ ὅλους τοὺς ἀνθρώπους, κρίναμε σκόπιμο καὶ στὴν περίπτωση αὐτὴ νὰ ἐπεκτείνουμε μ’ ὅλη μας τὴν καρδιὰ τὴ συγχώρεσή μας, γιὰ νὰ ξαναγίνουν τουλάχιστο Χριστιανοὶ καὶ νὰ ρυθμίζουν τοὺς οἴκους ὅπου συγκεντρώνονταν ἔτσι, ὤστε νὰ μὴν κάνουν τίποτε ἐχθρικὸ πρὸς τὴν πατροπαράδοτη θρησκεία. Μὲ ἄλλη ἐπιστολὴ θὰ ἐξηγήσουμε στοὺς δικαστὲς ποιὰ τακτικὴ θὰ πρέπει νὰ τηροῦν. Ἔτσι σύμφωνα μὲ τὴ δική μας αὐτὴ συγχώρεση καὶ παραχώρεση ὀφείλουν νὰ προσεύχονται στὸ θεό τους νὰ φυλάγει ἐμᾶς καὶ τὴν πολιτεία καὶ αὐτούς, ὥστε μὲ κάθε τρόπο καὶ ἡ πολιτεία νὰ ἀποκατασταθεῖ στὴν ὑγεία της καὶ αὐτοὶ νὰ μπορέσουν νὰ ζοῦν ἀμέριμνοι στὴν ἑστία τους.

Εὐσέβιος, Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία, 8.17.2-11.

Ἀπὸ τὶς πιὸ μεγάλες καταγεγραμμένες δημόσιες στραπάτσες ἡγετῶν στὴν Ἱστορία, ποὺ ἀναγκάζονται νὰ παραδεχτοῦν τὴν ἥττα τους. Μιὰ ἥττα ἀκόμη μεγαλύτερη ἂν ἀναλογιστοῦμε τί ἦταν ὁ ρωμαῖος αὐτοκράτορας καὶ τί οἱ ὑπήκοοί του. Τὰ πάντα καὶ τίποτε, ἀντίστοιχα.

Ὁ ἐκνευρισμὸς καὶ τὸ μίσος ἐντοπίζονται στὸ κείμενο μὲ τὴν ἐπιλογὴ διάφορων λέξεων (πλεονεξία, πεῖσμα· ἀπονοία, παραφροσύνη) καὶ φράσεων (ὡς ἕκαστος ἐβούλετο, ὅπως τοῦ ἐρχόταν τοῦ καθενός· ὑπεναντίον τῆς ἐπιστήμης, [δροῦσαν] ἐναντίον τῆς πατροπαράδοτης θρησκείας) προκειμένου νὰ χαρακτηριστοῦν ἀρνητικὰ οἱ Χριστιανοί.

Παράλληλα, μὲ τὴ γνωστὴ χρήση τῆς ἐπίσημης αὐτοκρατορικῆς γλώσσας καὶ ρητορικῆς, ἡ ἀλλαγὴ στάσης τοῦ Γαλέριου δὲν παρουσιάζεται ὡς ἥττα καὶ ἐξευτελισμός του· ἀλλὰ ὡς «χρήση τῆς φιλανθρωπίας του» καὶ τῆς τάσης του νὰ συγχωρεῖ ὅσους κάνουν λάθη ὄντας κουφιοκέφαλοι. Ὁ Γαλέριος εἶναι σὰν νὰ λέει «εἶναι παράφρονες, ποὺ δὲν δὲν ὑπάκουσαν στὸ διάταγμά μας, ἀλλὰ ὡς ἀνώτεροι ἄνθρωποι, φιλάνθρωποι καὶ πράοι, τοὺς συγχωροῦμε· δὲν πειράζει». Βεβαίως, πείραζε καὶ μὲ τὸ παραπάνω, ἀλλὰ ἡ αὐτοκρατορικὴ ρητορικὴ εἶχε τὸν τρόπο νὰ σώζει τὶς περιστάσεις.

Μιὰ ἄλλη τυπικὴ ρωμαϊκὴ ἀντίληψη ποὺ ἀνιχνεύεται στὸ ἔδικτο εἶναι αὐτὴ τῆς «εἰρήνης τῶν θεῶν»: Ἡ Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία πρέπει νὰ τὰ ἔχει καλὰ μὲ τοὺς θεούς, προκειμένου αὐτοὶ νὰ μὴν τὴν κατατρέχουν ἀλλὰ νὰ τὴν συνδράμουν. Τώρα, οἱ Χριστιανοὶ «συγχωροῦνται» ἀπὸ τὸν φιλάνθρωπο Γαλέριο ὑπὸ τὸν ὅρο νὰ προσεύχονται στὸ θεό τους νὰ φυλάγει τὴν πολιτεία καὶ τὸν αὐτοκράτορα. Βεβαίως, αὐτὰ τὰ δύο πάντοτε τὰ ἐκαναν οἱ Χριστιανοί, ἁπλὰ στὸ ἔδικτό του ὁ Γαλέριος κάμει ὅτι δὲν τὸ ξέρει. Δηλαδή, ἡ εἰρωνεία ἔγκειται στὶς προϋποθέσεις ποὺ θέτει ὁ Γαλέριος γιὰ νὰ συγχωρέσει Χριστιανούς. Ἐνῶ προηγουμένως οἱ Ἐθνικοὶ κατηγοροῦσαν τοὺς Χριστιανούς (ποὺ ἔλεγαν ὅτι νοιάζονται μὲ τὸ δικό τους τρόπο γιὰ τὴν Αὐτοκρατορία, προσευχόμενοι ὑπὲρ αὐτῆς καὶ τοῦ Αὐτοκράτορα, ἀλλὰ ὄχι θυσιάζοντας) ὅτι δὲν ἀρκεῖ ἁπλῶς νὰ προσεύχονται στὸ θεό τους ὑπὲρ τῆς Αὐτοκρατορίας καὶ τοῦ Αὐτοκράτορα μὰ πρέπει καὶ νὰ θυσιάζουν στοὺς θεοὺς καὶ στὸν Αὐτοκράτορα, τώρα ἡ προσευχὴ τῶν Χριστιανῶν φτάνει καὶ περισσεύει, κατὰ τοὺς Ἐθνικούς. Οἱ Ἐθνικοὶ εἶχαν κάνει μιὰ αἱματηρὴ φασαρία ἐννιὰ ἐτῶν, μόνο καὶ μόνο γιὰ νὰ ἀποδεχτοῦν τοὺς ὅρους τοὺς ὁποίους οἱ Χριστιανοὶ πρότειναν ἤδη πρὶν ἀπὸ τὸ διωγμό.

Φυσικά, ἡ διαφορὰ μὲ τὴν παλιότερη ρωμαϊκὴ παγανιστικὴ ἀντίληψη εἶναι ὅτι χάρη στὸ φόβο (εἰλικρινὴ ἢ μή) τοῦ Γαλέριου ὅτι κάποιοι πολίτες τῆς Αὐτοκρατορίας δὲν θὰ προσεύχονται στοὺς θεοὺς γιὰ τὴν εὐημερία της, κι ἔτσι ἡ Αὐτοκρατορία κινδυνεύει ἀπὸ τὴν ὕπαρξη ἄθρησκων πολιτῶν (μὲ τοὺς ὁποίους ὅλοι οἱ θεοὶ ὀργίζονται), αὐτὸς προτιμᾶ οἱ πολίτες ἐτοῦτοι νὰ προσεύχονται σὲ κάποιον θεὸ ἔστω καὶ ἂν εἶναι νὰ προσευχηθοῦν σὲ μὴ ρωμαϊκοὺς θεούς. Στὴν «Εἰρήνη τῶν θεῶν» συμπεριλαμβάνεται πλέον καὶ ὁ χριστιανικός. Εἶναι μιὰ ἰδέα ἐντελῶς καινούργια στὴν ρωμαϊκὴ αὐτοκρατορικὴ θεολογία, ἰδέα τὴν ὁποία προεκτείνει ἀκόμη περισσότερο ἡ συμφωνία Λικίνιου – Κωνσταντίνου (ποὺ κακῶς λέγεται «Διάταγμα τῶν Μεδιολάνων») τὸ 313· μόνο ποὺ στὴ συμφωνία τοῦ 313 ἡ λατρεία καὶ ἡ σημασία τῶν παλιῶν θεῶν σχετικοποιοῦνται ἀκόμη περισσότερο.

Νεότεροι ἐρευνητές (π.χ ὁ T. D. Barnes) ἔχουν ἀποπειραθεῖ νὰ σχετικοποιήσουν τὴν ἀνεξιθρησκεία τοῦ 311 καὶ εἰδικὰ τοῦ Μ. Κωνσταντίνου (313) λέγοντας ὅτι καὶ παλιότερα (Γαλλιηνός) εἶχε δοθεῖ δικαίωμα λατρείας στοὺς Χριστιανούς. Εἶναι ἀλήθεια ὅτι καὶ παλιότερα εἶχε δοθεῖ δικαίωμα λατρείας καὶ κατοχῆς περιουσίας στὴ χριστιανικὴ κοινότητα, πράγμα ποὺ ἰσοδυναμοῦσε μὲ τὴν ἀποδοχή της ὡς νόμιμης. Ὅμως, μόνο τὸ 311 καὶ 313 ὁ χριστιανικὸς Θεὸς ἐπίσημα εἰσέρχεται στὸ «σύλλογο τῶν θεῶν», σὲ κάποιο ἀπὸ τὰ μέλη τοῦ ὁποίου πρέπει καὶ μπορεῖς -ὄντας Ρωμαῖος- νὰ προσεύχεσαι, καὶ μόνο ἀπὸ τὸ 311 καὶ 313 κ.ἑ. θεωρεῖται ἀπὸ τὴ ρωμαϊκὴ Πολιτεία ὅτι ἡ μὴ λατρεία τοῦ χριστιανικοῦ Θεοῦ ἀποτελεῖ παράγοντα ἀποσταθεροποίησης τῆς Πολιτείας καὶ αἰτία τῆς «ὀργῆς τῶν θεῶν». Ἕως τότε, εἴτε μιλοῦσε ὁ Πορφύριος εἴτε ὁ Μαξιμιανὸς Δάια εἴτε ὁ Κέλσος εἴτε ὁ Διοκλητιανός, ἴσχυε τὸ ἀντίθετο: θεωρεῖτο ὅτι ἐξαιτίας τῆς χριστιανικῆς λατρείας πέφτουν συμφορὲς στὴν Αὐτοκρατορία, κι ὄχι ὅτι ἐξαιτίας τῆς ἀπουσίας τῆς χριστιανικῆς λατρείας πέφτουν συμφορὲς στὴν Αὐτοκρατορία. Ἡ διαφορὰ εἶναι πολὺ μεγάλη ὥστε νὰ σχετικοποιηθεῖ ἡ ἀνεξιθρησκεία τοῦ 311 ἀπὸ ἐκείνη τοῦ 260.

Ὁ Γαλέριος γράφει ὅτι ἡ «ὑγεία» τῆς Πολιτείας εἶχε διαταραχθεῖ ἀκριβῶς ἐπειδὴ οἱ Χριστιανοὶ δὲν λάτρευαν τὸ Θεό τους, καὶ γενικὰ δὲν λάτρευαν κανέναν θεό. Σὲ κάθε περίπτωση, ἡ ἀρχὴ τῆς «Εἰρήνης τῶν θεῶν» παραμένει αὐτὴ καθεαυτὴ ἄθικτη. Κανεὶς Ρωμαῖος Αὐτοκράτορας τὸ 311 ἢ ἀργότερα δὲν λέει ὅτι ἡ ἀνεξιθρησκία εἶναι καλὴ αὐτὴ καθεαυτήν. Ὑπὸ αὐτὴ τὴν ἔννοια, καὶ ἀργότερα τὸ λεγόμενο Βυζάντιο εἶναι ἕνα τυπικὰ ἀρχαῖο, κλασσικὸ ἑλληνικὸ ἢ ρωμαϊκὸ κράτος, ὅπου ἡ θρησκεία σχετίζεται μὲ τὴν Εἰρήνη τῶν θεῶν, καὶ ὄχι ἕνα μεσαιωνικὸ κράτος. Ἡ ἀνεξιθρησκία ὡς ἀρχὴ ποὺ δικαιολογεῖται ἀπὸ μόνη της εἶναι προϊὸν ἄλλων καταστάσεων, παρ’ ὅλο ποὺ καὶ τὸν 16ο αἰ. ἔλαβαν χώρα αἱματηροὶ θρησκευτικοὶ πόλεμοι. Μόνο ὅταν τὸ ἐπιστημονικὸ κοσμοείδωλο καὶ ἡ ἀστικὴ κοσμοθεώρηση κατέστησαν ἐφικτὸ τὸν παραμερισμὸ τῆς θρησκείας καὶ τῆς διαμάχης μεταξὺ τῶν θρησκειῶν, εἶχε νόημα ἡ αὐτονόμηση τῆς ἀνεξιθρησκίας. Τὸ πόσο ἀλλιώτικος ἦταν ὁ κόσμος πρὶν ἀπὸ τὸ 311 φαίνεται ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Γαλέριος (ἀλλὰ προφανῶς καὶ ἡ μερίδα τῶν ἀντιχριστιανῶν Ἐθνικῶν ποὺ θέλησε τὸ διωγμό) θεωροῦσε ὡς ἐπίθεση πρὸς τὴν ἀρχαία παγανιστικὴ θρησκεία τὴν ἁπλὴ ἄρνηση τῶν Χριστιανῶν (χωρὶς ἐπιθέσεις σὲ ἀρχαίους ναούς, ἀκόμη) νὰ λατρεύουν καὶ τοὺς ἀρχαίους θεοὺς πέρα ἀπὸ τὸν δικό τους.

Ὅσον ἀφορᾶ τὰ αἴτια τοῦ διατάγματος τοῦ Γαλερίου, προφανῶς ὁ περιφρονητικὸς τόνος του ἀποκλείει τὴν περίπτωση θρησκευτικῆς ἀναγνώρισης τοῦ Χριστιανισμοῦ ὡς ἀξιόλογης θρησκείας ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα αὐτόν. Παρομοίως, δὲν εἶναι ἀπαραίτητο νὰ δεχτεῖ κάποιος τὴ θεωρία τοῦ νεκροκρέββατου (παρ’ ὅλο ποὺ ὑπογράφηκε στὸ νεκροκρέββατο), δηλαδὴ τοῦ φόβου ἢ τῆς παραδοχῆς τῆς δύναμης τοῦ χριστιανικοῦ Θεοῦ ἐξαιτίας τῆς φρικτῆς ἀρρώστιας. Ὁ Γαλέριος ἦταν γιὸς μιᾶς λυσσασμένα ἀντιχριστιανῆς ἱέρειας βαρβαρικῶν θεῶν ἀπὸ τὴ Δακία· τὸ τελευταῖο πράγμα ποὺ θὰ σκέφτηκε θὰ ἦταν νὰ ἀντιμετωπίσει θετικὰ τὸν Χριστιανισμό. Πιθανότερο εἶναι ὅτι ὁ Γαλέριος εἶχε διαπιστώσει τὴν ἀδυναμία νὰ καταστρέψει τὴ δύναμη τῆς Ἐκκλησίας (τὸ ἀναφέρει στὸ διάταγμα, ὅτι οἱ περισσότεροι Χριστιανοὶ ἐπέμεναν στὶς ἀπόψεις τους). Κι αὐτὸ δείχνει πόσο ἡ πανίσχυρη αὐτοκρατορικὴ θέληση συντρίφτηκε ἀπὸ ἕναν ἐσωτερικὸ ἐχθρό. Ἡ ἔμπρακτη ἀκύρωση τῶν διαταγμάτων τοῦ Διοκλητιανοῦ ἀπὸ τοὺς αὐτοκράτορες τῆς Δύσης ἤδη ἀπὸ τὸ 306 ἦταν ἐπίσης γνωστὴ στὸν Γαλέριο. Τέλος, πιθανὸν νὰ εἶχε διαπιστωθεῖ ἀπὸ τὸν ἴδιο ὅτι οἱ διώξεις προκαλοῦσαν ἄλλα προβλήματα στὴν Αὐτοκρατορία. Ἡ κοινωνικὴ εἰρήνη ἦταν ἕνας ἄλλος παράγοντας, μαζὶ μὲ τὴν Εἰρήνη τῶν θεῶν, ποὺ καθόριζε τὶς θρησκευτικὲς ἀποφάσεις τῶν Αὐτοκρατόρων. Κι ἐδῶ, ἐνῶ παλιότερα ἡ ὕπαρξη χριστιανικῆς λατρείας θεωρεῖτο ὅτι διαταράσσει τὴν κοινωνικὴ γαλήνη (καὶ γι’ αὐτὸ ἀκολουθοῦσαν διωγμοί), πλέον θεωρεῖται ἐπισήμως ὅτι ἡ παρακώλυση τῆς χριστιανικῆς λατρείας εἶναι αὐτὸ ποὺ διαταράσσει τὴν κοινωνικὴ γαλήνη. Φυσικά, ὁ λόγος γιὰ κάτι τέτοιο εἶναι ὅτι τὸ 300 οἱ Χριστιανοὶ δὲν ἦταν τὸ 0,2% τοῦ πληθυσμοῦ ἀλλὰ τὸ 10%, πράγμα ποὺ τοὺς καταστοῦσε ἀξερρίζωτους. Τὸ τελευταῖο αὐτὸ λέγεται ἔχοντας ὑπόψη τὶς σημερινὲς συνθῆκες.

This entry was posted in παλιά και νέα θεότητα, Ύστερη Αρχαιότητα, Αρχαιότητα, Ρωμαίοι, θρησκεία and tagged , , , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

1 Response to Γαλέριος, τὸ ἔδικτο ἀνεξιθρησκίας τοῦ 311. Μιὰ ἀνάλυση

  1. Παράθεμα: Οἱ πολυθεϊστὲς Ρωμαῖοι Αὐτοκράτορες | Χρονογραφίες

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s