Ὁ ἀραβικὸς Ἀριστοτέλης, Ἀριστοτέλης;

Ἕνας ἀπὸ τοὺς τρόπους μὲ τοὺς ὁποίους Ἄραβες ἀλλὰ καὶ φιλομουσουλμάνοι Εὐρωπαῖοι (Ἀριστεροί, Φιλελεύθεροι κ.λπ.) θέλουν νὰ δείξουν τὴ συσχέτιση μεταξὺ Ἰσλὰμ καὶ Δύσης εἶναι ἡ ἀναφορὰ στὸν ἀραβικὸ Ἀριστοτέλη, δηλαδὴ στὰ ἔργα τοῦ Ἀριστοτέλη ποὺ μεταφράστηκαν στὴν ἰσλαμικὴ ἐπικράτεια μετὰ τὸ 700 μ.Χ., καθὼς καὶ στὸν συνεπαγόμενο φιλοσοφικὸ σχολιασμὸ τοῦ Ἀριστοτέλη ἀπὸ Ἄραβες φιλοσόφους καὶ ἑρμηνευτές. Ἡ ἀναφορὰ αὐτὴ ὁδηγεῖ τοὺς παραπάνω Εὐρωπαίους νὰ καταδικάσουν ὡς ἀνιστόρητη τὴ θέση ὅτι τὸ Ἰσλὰμ ἦταν ἄσχετο καὶ ἐχθρικὸ πρὸς τὴ Δύση, μιὰ καί –λένε– μοιράζεται μὲ αὐτὴν ἕνα κομμάτι τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς κληρονομιᾶς, καὶ μάλιστα τῆς τὸ διοχέτευσε.

Στὴν πραγματικότητα, ὁ Ἀριστοτέλης τῶν Ἀράβων δὲν περιλαμβάνει μόνο τὸ γνωστὸ corpus τῶν αὐθεντικῶν ἀριστοτελικῶν ἔργων (ἐκτὸς ἀπὸ τρία) ἀλλὰ δυὸ ἀκόμη ψευδοαριστοτελικὲς κατηγορίες: νεοπλατωνικὲς ἑρμηνεῖες καθὼς καὶ ἀλχημιστικὰ – ἀπόκρυφα ἔργα. Αὐτὰ οἱ Ἄραβες τῶν Ἀββασιδῶν τὰ θεώρησαν ἔργα τοῦ Ἀριστοτέλη. Ἀργότερα, στὴν ἰσλαμικὴ Ἱσπανία, χρησιμοποιήθηκε περισσότερο ἀπὸ τὰ γνήσια ἔργα του Ἀριστοτέλη. Ἔτσι, ὁ Ἀριστοτέλης τῶν Ἀράβων, ὅπως τὸν φαντάζονταν δηλαδὴ οἱ ἴδιοι, ἐνίοτε εἶναι ἕνας ἀλχημιστὴς καὶ ἀποκρυφιστής, ἕνας νεοπλατωνίζων. Ἀντίθετα, οἱ Βυζαντινοὶ ὄντας Χριστιανοί, ξέκοψαν ἀπὸ τοὺς τσαρλατανισμοὺς αὐτούς (γι’ αὐτὸ μυξοκλαίγονται σήμερα οἱ ἀθεο-παγανιστές, ὅτι οἱ Βυζαντινοὶ «τοὺς ἔκαψαν τὰ βιβλία», ἐννοώντας τὰ μαγικὰ βιβλία τους -ἐνῶ οἱ Βυζαντινοὶ ἁπλὰ ἔπαψαν νὰ τὰ ἀντιγράφουν), καὶ ποτὲ δὲν εἶδαν τὸν Ἀριστοτέλη ὡς ἀλχημιστή. (Αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι δὲν κυκλοφοροῦσαν κάποια ἀλχημιστικὰ βιβλία: Δὲν ἀποδίδονταν στὸν Ἀριστοτέλη ἢ τὸν Πλάτωνα, ὅμως.) Ἀπόδειξη γι’ αὐτὸ δὲν εἶναι μόνο τὰ σωζόμενα βυζαντινὰ χειρόγραφα ποὺ οἱ Βυζαντινοὶ ἀπέδιδαν στὸν Ἀριστοτέλη, στὰ ὁποῖα δὲν ὑπάρχουν τέτοιοι τσαρλατανισμοί, ἀλλὰ καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι τὰ ἀραβικὰ ἀλχημιστικὰ κι ἀπόκρυφα «ἀριστοτελικὰ» ἔργα προέρχονται κατὰ κύριο λόγο ἀπὸ προϊσλαμικὰ ἔργα, κυρίως τῆς ρωμαϊκῆς περιόδου (2ος αἰ. κ.ἑ.), γραμμένα στὰ ἑλληνικά, ποὺ κυκλοφοροῦσαν σὲ Αἴγυπτο καὶ Συρία (περιοχὲς ποὺ κατέλαβαν οἱ Ἄραβες). Αὐτὰ τὰ «ἀριστοτελικὰ» ἔργα βρῆκαν τὸ δρόμο τους στὴ Βαγδάτη, χωρὶς κανεὶς Ἄραβας Μουσουλμάνος «σοφὸς» νὰ ἀναρωτηθεῖ πῶς γίνεται ὁ μέγας αὐτὸς σοφὸς νὰ ἔγραψε τέτοιες σαχλαμάρες. Ἔχουμε μπροστά μας, λοιπόν, ἕνα δεῖγμα τῆς κριτικῆς ἱκανότητας τῶν Μουσουλμάνων τῆς «φωτισμένης» ἐποχῆς τους (9ος – 13ος αἰ.) νὰ καταπίνουν ἀμάσητο ὅ,τι τοὺς προσφερόταν ἀρκεῖ νὰ εἶχε τὸ περιτύλιγμα «Ἀριστοτέλης». Ὅπως καὶ μὲ τὴ μεσαιωνικὴ Δύση, διαφαίνεται κι ἐδῶ ἡ εἰδωλοποίηση τοῦ Ἀριστοτέλη, τέτοια ὥστε ὅποιο σύγγραμμα παλαιότεροι ἀπατεῶνες τοῦ εἶχαν προσθέσει ὡς συγγραφέα τὸν Ἀριστοτέλη, οἱ Ἄραβες τὸ ἀποδέχονταν παβλωφικά. Τὸ ἴδιο ἔκαναν γιὰ καιρὸ καὶ στὴ λατινικὴ Δύση, βεβαίως. Ἄλλωστε, ἡ συντριπτική τους πλειονότητα (ἴσως ἐκτὸς ἀπὸ ἕναν) δὲν γνώριζε ἑλληνικά.

Ἐκτὸς ἀπὸ τὰ ἀλχημιστικὰ ἔργα, οἱ Ἄραβες ἀπέδωσαν στὸν Ἀριστοτέλη ἕνα ἔργο μὲ τίτλο Θεολογία τοῦ Ἀριστοτέλη (Uthulujiya), στὴν πραγματικότητα ἦταν συλλογὴ ἀπὸ τρία βιβλία τῶν Ἐννεάδων τοῦ Πλωτίνου, τὸν ὁποῖο οἱ Ἄραβες ἀγνοοῦσαν παντελῶς. Αὐτὸ τὸ τελευταῖο σημαίνει, μὲ δεδομένο ὅτι δῆθεν οἱ Νεοπλατωνικοὶ κατέφυγαν στοὺς Ἄραβες (ἀφοῦ κατέφυγαν στοὺς Πέρσες καὶ ξαναγύρισαν στοὺς Βυζαντινούς), ὅτι εἶναι ἀδύνατον οἱ Νεοπλατωνικοὶ νὰ μὴν μετέφρασαν ἢ νὰ μὴν διέδωσαν τὸν Πλωτίνο στοὺς Ἄραβες (ὅπως οἱ Χριστιανοὶ τὸν Ἀριστοτέλη), καί, συνεπῶς, ὅτι οἱ Νεοπλατωνικοὶ δὲν ἔτρεξαν στοὺς Ἄραβες γιὰ «νὰ σωθοῦν ἀπὸ τοὺς καταπιεστὲς Βυζαντινούς». Ἄλλο νεοπλατωνικὸ ἔργο ποὺ ἀποδόθηκε στὸν Ἀριστοτέλη ἀπὸ τοὺς Ἄραβες ἦταν κάποια τμήματα τῆς Στοιχείωσης Θεολογικῆς τοῦ Πρόκλου, ποὺ εἶναι γνωστὸ ὡς Βιβλίο περὶ τοῦ καθαροῦ ἀγαθοῦ (al-Khair al-Mahd ἢ Liber de Causis ἀπὸ τὴ λατινικὴ μετάφρασή του). Τὰ παραπάνω συγγράμματα ἔγιναν ἀνάρπαστα στοὺς Ἄραβες τῆς Βαγδάτης, καὶ τὰ θεωροῦσαν ὡς τὴν ἀποκορύφωση τῆς ἀριστοτελικῆς μεταφυσικῆς!

Νά μερικὰ ψευδοαριστοτελικὰ ἔργα ποὺ οἱ Ἄραβες τὰ θεωροῦσαν γνήσια ἔργα τοῦ Ἀριστοτέλη ἢ ἔργα τὰ ὁποῖα «διόρθωσε» ὁ Ἀριστοτέλης:

– Πραγματεία Ἀριστοτέλους καὶ Ζώσιμου (Risalat Aristatalis wa-Zisim). Ὁ Ζώσιμος Πανοπολίτης ἦταν ἕνας ἀλχημιστὴς – μάγος.

– Kitab al-Istamatis ἢ Ustutas al-Malatis ἢ al-Miyalatis, ἔργο μερικῶς ἀλχημιστικὸ καὶ μερικῶς μαγικό. Πραγματεύεται ἀντίστοιχα πράγματα μὲ ἐκεῖνα τοῦ Ἑρμῆ Τρισμέγιστου (αἰγυπτιακοῦ θεοῦ Θῶθ).

Περὶ τῶν ἀστρολογικῶν ἀρχῶν τῆς ἀνατολῆς τοῦ Σείριου σὲ σχέση μὲ τὰ γεγονότα ποὺ συμβαίνουν στὸν κόσμο (Ahkam tulu ash-shi ra al-yamaniya  min al-hawadith alalti tahduthu fi l- alam), μιὰ ἑρμηνεία τῆς ἀστρολογίας, ποὺ γράφηκε ἀπὸ τὸν Ἑρμῆ Τρισμέγιστο καὶ ἀναθεωρήθηκε ἀπὸ τὸν Ἀριστοτέλη.

Βιβλίο περὶ τῶν φάσεων τῆς σελήνης (Kitab fi manazi al-qamar), ποὺ γράφηκε πάλι ἀπὸ τὸν θεὸ Θώθ καὶ μεταφράστηκε – ἀναθεωρήθηκε ἀπὸ τὸν Ἀριστοτέλη.

Βιβλίο τῶν πνευματικοτήτων (Kitab ilal ar-ruhaniyat), ἀλχημιστικὸ ἀπόκρυφο.

Βιβλίο τῶν τελεσμάτων, γνωστὸ ὡς βιβλίο τῶν μυστηρίων (Kitab al-tilasmat wahuwa l-mausum bi kitab al-asrar).

Ἐπιστολὴ τοῦ βασιλέως Ἀλεξάνδρου πρὸς τὸν Ἀριστοτέλη καὶ ἀπάντηση αὐτοῦ (Risalat al-malik Iskandar ila Aristatalis wa-jawabuhu), μιὰ πραγματεία ἀλχημική.

Ἐπιστολὴ τοῦ σοφοῦ Ἀριστοτέλη περὶ ἐπιστήμης τῆς τέχνης [τῆς ἀλχημείας] ἡ ὁποία ἀπεστάλη πρὸς τὸν βασιλέα Ἀλέξανδρο (Risalat al-hakim Aristatalis fi ilm as-san’a arsalaha ila l-malik al-Iskandar).

Ἐπιστολὴ [πραγματεία] περὶ ἀλχημείας  (Risalat al-kimiya) τοῦ Ἀριστοτέλη πρὸς τὸν Ἀλέξανδρο.

Βιβλίο περὶ ἐφοδίων τοῦ Ἀλεξάνδρου (Kitab dhakhirat al-Iskandar), ἀλχημιστικὴ καὶ ἰατρικὴ πραγματεία.

Βιβλίο περὶ λίθων (Kitab al-ahjar).

Ἐγχειρίδιο περὶ τῆς ἐπιστήμης τοῦ γράμματος Kaf  (Kita bar-rahma fi ilm al-Kaf), ἀλχημιστικό.

Πραγματεία περὶ ἀλχημείας (Risalat al-Kimiya).

Πραγματεία περὶ τῶν γραμμάτων τοῦ ἀλφαβήτου (Risalat al-huruf), σχετικὰ μὲ τοὺς συμβολισμοὺς κάθε γράμματος.

Πραγματεία περιέχουσα τὶς ἐρωτήσεις τοῦ Dunus καὶ ἀπάντηση τοῦ Ἀριστοτέλη  (Maqala fiha su alat Dunus wa-jawab Aristatalis lahu fi t-tabai al-arba).

– Ἄτιτλη πραγματεία περὶ ἀλχημείας.

– ἀραβικὴ πραγματεία περὶ ἀλχημείας σωζόμενη στὰ λατινικὰ μόνο, Liber Aristotelis de aquis secreti fluminis.

Πηγή: Γ. Ζιάκας, Τὰ Ἑλληνικὰ γράμματα καὶ Ἀριστοτέλης στὴν ἀραβικὴ παράδοση, Ἀθήνα 20072, σσ. 147 – 155, 165 – 192.

Advertisements
This entry was posted in Άραβες, Ισλάμ and tagged , , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s