Ἀβερροϊσμὸς – Σχολαστικισμός

Σὲ παλιότερο ἄρθρο, παραθέτοντας Κονδύλη, ἀναφέρθηκα στὴ σχέση μεταξὺ ἀραβικοῦ ἀριστοτελισμοῦ κι ἀραβοϊσλαμικῆς φιλοσοφίας μὲ τὸν δυτικὸ Σχολαστικισμὸ καὶ στὴν ρωγμὴ ποὺ προκάλεσε ὁ ἴδιος ὁ Σχολαστικισμὸς στὴ θρησκευτικὴ πίστη τῆς Δύσης, καταστρέφοντάς την (τὴν πίστη) καὶ ἐμμέσως ἀνοίγοντας δρόμο στὸν νεοτερικὸ ἀγνωστικισμὸ καὶ τὴν σύγχρονη ἀθεΐα.

Ἐδῶ, δυὸ ἐπιπλέον κείμενα:

…Μετὰ τὸ 10ο αἰώνα εἰσέβαλαν ἰσχυρὲς ἐξωτερικὲς προκλήσεις. Μεταξὺ αὐτῶν κυριότερη ἦταν ἡ εἰσβολὴ τοῦ ὀρθολογισμοῦ μὲ αὐτόνομα συστήματα, ὅπως εἶναι ὁ ἀβερροϊσμὸς καὶ οἱ λοιπὲς φιλοσοφικὲς καὶ ἐπιστημονικὲς ἐπιδόσεις τῶν Ἀράβων. Οἱ δυτικοὶ θεολόγοι λοιπὸν ἀναγκάστηκαν ν’ ἀπαντήσουν μὲ τὰ ἴδια ὅπλα. Πολὺ εὔκολα ἐπιδόθηκαν μὲ λόγο καὶ συλλογισμοὺς στὴν ἔρευνα τῶν δογμάτων, στὴ συστηματικὴ κατάταξη τοῦ περιεχομένου τῆς πίστης καὶ στὴν ἐπιζήτηση μιᾶς αὐθεντίας παράλληλης μὲ τὴ θεία –στὴ συγκεκριμένη περίπτωση εἶναι ὁ λόγος– γιὰ νὰ καταστήσουν τὸ περιερχόμενο τὴς πίστης πειστικὸ καὶ στοὺς διανοουμένους.

Ν. Ἀθ. Ματσούκας, στορα τς Φιλοσοφας. ρχαας λληνικς – Βυζαντινς – Δυτικοευρωπαϊκς. Μ σντομη εσαγωγ στ φιλοσοφα, Θεσσαλονίκη 2002, σ. 615.

 

Ἡ σχολαστικὴ φιλοσοφία τοῦ δυτικοῦ Μεσαίωνα φέρει ἁδρὰ τὰ χαρακτηριστικὰ γνωρίσματα τοῦ ἀραβικοῦ ἀριστοτελισμοῦ. Ἡ διδασκαλία της, ὅτι ἡ δημιουργία εἶναι ἀναγκαία πράξη τοῦ Θεοῦ, στηρίχτηκε στὸν ἀριστοτελισμό, τὸν νεοπλατωνισμὸ καὶ τὶς σχετικὲς ἀνατολικὲς ἰδέες…. Μεγάλη ἐπίδραση ἄσκησαν ἐδῶ οἱ σκέψεις τοῦ al-Farabi, τῶν Ἰουδαίων συμπιλητῶν –μὲ κορυφαῖο τὸν Μωυσῆ Μαϊμονίδη– καὶ ἰδίως τοῦ Ἀβικέννα. Οἱ σπουδαιότεροι ἐκπρόσωποι τῆς εὐρωπαϊκῆς σχολαστικῆς σκέψης τοῦ 13ου αἰώνα, γιὰ νὰ θεμελιώσουν τὶς μεταφυσικές τους θεωρίες, κατέφυγαν στὴ Μεταφυσικὴ τοῦ Ἀβικέννα. […] Τὸ πρόβλημα τῆς αἰώνιότητας τοῦ κόσμου ἀναπτύσσεται μὲ κέντρο τὴ σκέψη τοῦ Ἀβικέννα. Αὐτὸν οἱ σχολαστικοὶ τοῦ Μεσαίωνα θεωροῦσαν ὡς τον ἀριστοτελικότερο τῶν ἀριστοτελικῶν. Καὶ ἐπειδὴ λίγοι μόνο γνώριζαν νὰ διακρίνουν τὴ διδασκαλία του ἀπὸ τὴν ἀριστοτελική, πίστευαν πὼς στὸ πρόσωπό του βλέπουν τὸν ἴδιο τὸν Ἀριστοτέλη. […] Οἱ λόγοι γιὰ τοὺς ὁποίους οἱ σχολαστικοὶ τοῦ λατινικοῦ Μεσαίωνα δέχτηκαν τόσο εὐνοϊκὰ τὸν ἰδεολογικὸ κόσμο τοῦ Ἀβικέννα, ἦταν ἡ συγγένεια ποὺ φαινόταν νὰ παρουσιάζουν οἱ ἰδέες του μὲ ἐκεῖνες τῆς διδασκαλίας τοῦ Αὐγουστίνου. Στὴν πραγματικότητα βέβαια ἡ περὶ ἀπορροῆς θεωρία τοῦ Ἀβικέννα, καὶ προπαντὸς ἡ διδασκαλία του γιὰ τὴ σχέση τοῦ Θεοῦ μὲ τὴ δημιουργία του εἶναι τελείως ξένες πρὸς τὴ σκέψη τοῦ Αὐγουστίνου. Κατὰ τὸν Αὐγουστίνο ὁ κόσμος ὀφείλεται στὴν παντοδυναμία καὶ τὴν ἐλεύθερη θέληση τοῦ Θεοῦ, ἐνῶ γιὰ τὸν Ἀβικέννα ὁ κόσμος δημιουργηθηκε ἀναγκαστικὰ ἀπὸ τὸν Ἕνα… […] Ὁ Ἀβικέννας πιστεύει πὼς ὅ,τι δημιουργήθηκε ἀπὸ τὸ μηδέν, πρέπει ἀναγκαστικά νὰ είναι αἰώνιο […] Γιὰ τὸν Αὐγουστίνο ὅμως ὅ,τι δημιουργήθηκε ἀπὸ τὸ μηδὲν…δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι αἰώνιο. […]

Ἀκόμη πιὸ μεγάλη ἦταν ἡ ἐπίδραση τῆς ἀριστοτελίζουσας σκέψης τοῦ Ἀβερρόη…Στὸ σύστημά του δὲν ὁμιλεῖ γιὰ «διπλὴ ἀλήθεια», ἀλλὰ μόνο γιὰ διαφορετικὴ ἀντίληψη τῆς ἀλήθειας στὸν μορφωμένο καὶ τὸν ἀμόρφωτο. Ἡ γνώμη τοῦ Θωμᾶ τοῦ Ἀκινάτη συμπίπτει στὸ σημεῖο αὐτό. […] Στὴν προσπάθειά του νὰ ἐναρμονίσει τὴν ἀλήθεια τῆς θείας ἀποκάλυψης μὲ τὴν ἀλήθεια τοῦ φιλοσοφικοῦ λόγου, ὁ Ἀβερρόης ἔφερε σὲ ἀντιπαράσταση τὸν Ἀριστοτέλη μὲ τὴν ἁγία Γραφή· ἔθεσε ἔτσι τὸ θεμελιῶδες πρόβλημα τῆς σχολαστικῆς θεολογίας, ποὺ στρεφόταν γύρω ἀπὸ τὸ ἐρώτημα ἂν μποροῦσε νὰ ἐναρμονιστεῖ ὁ Ἀριστοτέλης μὲ τὴν ἀποκάλυψη καὶ ἂν ἦταν δυνατὸν νὰ ἐκλογικευθεῖ μὲ βάση τὴ σκέψη του καὶ νὰ ἑρμηνευθεῖ φιλοσοφικὰ ἡ ἀποκάλυψη. […] Ἡ φιλοσοφία ἐκπροσωπεῖ τὴν ἀλήθεια μὲ βάση τὴν ἐπιστημονικὴ ἀπόδειξη, ἡ θρησκεία μὲ βάση τὴν ἀποκάλυψη ποὺ γίνεται μὲ παραστατικὰ σύμβολα. Στὴν πραγματικότητα δὲν ὑπάρχει διάκριση ἀνάμεσα στὴ μία καὶ τὴν ἄλλη ἀλήθεια. Καὶ οἱ δύο εἶναι ἀπόλυτα ἐναρμονισμένες. Ἂν μολαταῦτα φαίνεται μερικὲς φορὲς πὼς ὑπάρχει κάποια ἀντίφαση μεταξύ τους, αὐτὸ ὀφείλεται στὸ γεγονὸς ὅτι ὑπάρχουν μερικὲς ὑψηλὲς ἀλήθειες, ποὺ δὲν εἶναι προσιτὲς στὸν ἁπλὸ νοῦ παρὰ στὸν φιλόσοφο. […] Ἡ σχολὴ τοῦ λεγόμενου Averroismus, ποὺ ἱδρύθηκε τὸν 13ο αἰώνα στὸ Παρίσι, καὶ ὁ λίγο κατοπινὸς Averroismus τῆς ἰταλικῆς σχολῆς τῆς Ἀναγέννησης ἑρμήνευσαν μὲ πανθεΐζουσα ἀντίληψη τὴν φιλοσοφία τοῦ Ἀριστοτέλη. Ἡ σχολὴ αὐτὴ ἄσκησε μεγάλη ἐπίδραση στὴν εὐρωπαϊκὴ φιλοσοφία ὣς τοὺς νεότερους χρόνους. Ὁ Θωμᾶς ὁ Ἀκινάτης ἀνέλαβε νὰ ἀναμορφώσει τὸν Ἀριστοτέλη χριστιανικὰ καὶ νὰ ξεχωρίσει τὸν ἀβερροϊσμὸ ἀπὸ τὴν θεολογία.

Γ. Ζιάκας, Τ λληνικ γρμματα κα ριστοτλης στν ραβικ παρδοση, Ἀθήνα 20072, σσ. 221 – 225.

Βλέπουμε ἐδῶ πὼς οἱ Σχολαστικοὶ Δυτικοί (ποὺ θαύμαζαν ὁ Βησσαρίων καὶ ὁ Κυδώνης), ὅμοια μὲ τοὺς Ἄραβες Ἀβασσίδες (πού –ὅπως εἴδαμε– ὅποιο σύγγραμμα διάβαζαν νὰ τιτλοφορεῖται ὡς «ἀριστοτελικό» τὸ ἀποδέχονταν ὡς ἔργο τοῦ Ἀριστοτέλη), ἀγνοοῦσαν ποιὸς εἶναι ὁ πραγματικὸς Ἀριστοτέλης καὶ ποιὸς ὁ Ἀβικέννας. Ἀκόμη-ἀκόμη καὶ τὴν διδασκαλία τοῦ Ἀβικέννα δὲν γνώριζαν καλά, συγχέοντάς την μὲ τὴν αὐγουστίνεια. Μιλᾶμε γιὰ μεγάλες μορφὲς τῆς παγκόσμιας Σκέψης. Πίσω ἀπὸ τέτοιες ἀντιλήψεις κρύβεται, φυσικά, ὁ διανοουμενισμός, ἡ ξιπασιὰ τοῦ (εἴδαμε πόσο) «μορφωμένου», ποὺ ἔλεγε ὅτι οἱ ὑψηλὲς ἀλήθειες εἶναι προσιτὲς μόνο στὸν φιλόσοφο – ἐπιστήμονα. Δάσκαλός τους στὸ σημεῖο αὐτὸ (ἂν καὶ δὲν θὰ τὸ γνώριζαν) ἦταν ὁ δάσκαλος τοῦ Ἀριστοτέλη, ποὺ ἔλεγε ξεκάθαρα ὅτι «δὲν μποροῦν ὅλοι νὰ εἶναι φιλόσοφοι». Κρύβεται κι ἕνας πρώιμος ἐπιστημονισμός, πὼς δηλαδὴ συμπίπτουν Ἐπιστήμη καὶ Θεολογία –σὲ ἀντίθεση μὲ τὴ διπλὴ θεολογικὴ μέθοδο τοῦ Βυζαντίου, ποὺ λέει ὅτι ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ δὲν εἶναι διερευνήσιμη, καὶ ὅτι μόνο τὴν κτιστὴ πραγματικότητα ἀφορᾶ ἡ ἐγκυρότητα τῆς Ἐπιστήμης. Καὶ τί νὰ πεῖ κανεὶς γιὰ τὴν κατάντια τῶν «χριστιανῶν» Δυτικῶν, ποὺ ἀνακήρυξαν σὲ ἐκκλησιαστικὸ δόγμα τὴν παγανιστικὴ – νεοπλατωνικὴ θέση τῆς «ἀναγκαστικῆς Δημιουργίας» (ἀπορροῆς); Ἄσε τὸν μεγάλο καημὸ τῶν Ἀράβων καὶ τῶν Δυτικῶν, νὰ ἐναρμονίσουν Ἀποκάλυψη καὶ Φιλοσοφία. Μάθαμε τώρα καὶ τὸν Ἀριστοτέλη, ἀποβαρβαριστήκαμε, γίναμε ἄνθρωποι, κι ἐπειδὴ ἐκπλαγήκαμε ἀπέραντα, τὸν καταστήσαμε ἀνώτατο κριτήριο τοῦ παντός, ἀκόμη καὶ στὰ φυσικὰ πειράματα. Ἔχοντας συνδέσει, βέβαια, Ἀριστοτέλη μὲ Χριστιανισμό, ὅταν ἄρχισαν νὰ γίνονται σοβαρὰ φυσικὰ πειράματα, τότε ἡ ἀναξιοπιστία τοῦ φυσικοῦ Ἀριστοτέλη ὁδήγησε –τί περίεργο…!– στὴν κατάρρευση καὶ τοῦ δυτικοῦ Χριστιανισμοῦ. Φυσικα, οἱ Προτεστάντες ἦταν ὅ,τι χειρότερο μποροῦσε ν’ ἀκολουθήσει: Εἶναι ὅπως ὅταν βρεθεῖς στὸ βάλτο καὶ στηρίζεσαι στὸ ἕνα πόδι πάνω στὸ βάλτο, γιὰ νὰ βγάλεις τὸ ἄλλο πόδι σου, ποὺ εἶναι ἤδη μέσα στὸ βάλτο: Βουλιάζεις ἀκόμη περισσότερο.

Σὲ αὐτῶν, τῶν Σχολαστικῶν, τὰ διδάγματα ὄφειλαν οἱ Βυζαντινοὶ ὑποταχτοῦν μὲ τὴν Ἕνωση τῶν Ἐκκλησιῶν, κατὰ τοὺς σημερινοὺς Νεοέλληνες Δυτικιστές, καὶ «Πόσο τυφλωμένοι, πόσο δογματικοὶ ἦταν ποὺ δὲν ἀγκάλιασαν τὸν λαμπρὸ δυτικὸ πολιτισμό!» τῆς ἐποχῆς τους. Τὸν ὁποῖο λίγο ἀργότερα κατα-ἐξευτέλισαν κι ἀναίρεσαν οἱ κατοπινοὶ ἀντισχολαστικοὶ Δυτικοί. Ποὺ σημαίνει ὅτι ἂν τὸν εἴχαμε ἀγκαλιάσει καὶ οἱ Βυζαντινοί, στὴ συνέχεια τῆς Ἱστορίας ὄχι  μόνο θὰ ἤμασταν ὑπόδουλοι στοὺς Τούρκους μὰ καὶ θὰ πρεσβεύαμε μιὰ φιλοσοφικὴ γελοιότητα. Ἂς μὴν μιλήσουμε, βέβαια, γιὰ τὴν ἀνύπαρκτη καὶ μηδαμινὴ στρατιωτικὴ βοήθεια τῆς Δύσης κατὰ τῶν Τούρκων.

Ἀπὸ τὸν Σχολαστικισμὸ προέκυψε ἡ δυτικοχριστιανικὴ ἀγνωστικιστικὴ ἀντίδραση ἐναντίον του, ποὺ κι αὐτὴ ὅμως ὁδηγοῦσε πλέον στὸν σκεπτικισμὸ (ἀφοῦ εἶχε καταστεῖ στὶς συνειδήσεις τῶν Δυτικῶν ὡς «μόνη χριστιανική», δηλ. «φυσιολογική», μόνο σχολαστικὴ ἀπόδειξη τοῦ χριστιανικοῦ Θεοῦ) κι ὄχι πίσω στὸ Χριστιανισμό. Τὰ ἀποτελέσματα αὐτῶν τῶν «φιλοζόφων» τὰ ζοῦμε σήμερα. Ὁ κόσμος ὅπου ζοῦμε σήμερα (ἄθεος καί, γι’ αὐτό, γοργὰ ἐξισλαμιζόμενος) εἶναι ὁλοδικός τους, προϊὸν καθαρὰ τῆς δικῆς τους ἐνέργειας. Βεβαίως, ἔχουμε γιὰ παρηγοριά μας τὶς «Λιτανεῖες τοῦ Σατανᾶ» κι ὅλη τὴν εὐρωπαϊκὴ λογοτεχνία. Κάτι εἶναι κι αὐτό.

This entry was posted in παλιά και νέα θεότητα, Άραβες, φιλοσοφίες, Αρχαιότητα, Δύση, Ισλάμ, Ρωμανία, αθεϊσμός, θρησκεία and tagged , , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

1 Response to Ἀβερροϊσμὸς – Σχολαστικισμός

  1. Παράθεμα: λατινικὸς ἀντιησυχασμός | Χρονογραφίες

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s