Ἕνα βυζαντινὸ «μαντεῖο»;

Ἄννα Κομνηνή, Ἀλεξιάς, 10.2.5

Ὁ Ἀλέξιος, μὴ μπορώντας νὰ ἐμπιστευθεῖ στὴ δική του μόνο κρίση καὶ μὴ θέλοντας ν’ ἀκολουθήσει τὶς προσωπικές του σκέψεις, ἐναπέθεσε τὰ πάντα στὸ Θεὸ καὶ ζήτησε τὴ δική Του κρίση. Πηγαίνει λοιπὸν τὸ βράδυ στὴ μεγάλη τοῦ Θεοῦ ἐκκλησία, ὅπου εἶχε καλέσει τὶς κεφαλὲς τοῦ κλήρου καὶ τοῦ στρατοῦ. Παρευρισκόταν ἐπίσης ὁ ἴδιος ὁ πατριάρχης Νικόλαος….Ὁ βασιλιὰς ἔγραψε σὲ δυὸ δέλτους τὴν ἐρώτηση ἂν πρέπει νὰ ἐκστρατεύσει κατὰ τῶν Κομάνων ἢ ὄχι καὶ πρόσταξε τὸν κορυφαῖο τῆς συνελεύσεως νὰ τὶς καταθέσει στὴν Ἁγία Τράπεζα. Πέρασε ὅλη ἡ νύχτα μὲ ψαλμοὺς καὶ κατὰ τὰ χαράματα μπαίνει ὁ Νικόλαος στὸ ἱερό, παίρνει τὴ μία ἀπὸ τὶς δέλτους, τὴ φέρνει ἔξω, τὴ λύνει καὶ τὴ διαβάζει ἐνώπιον ὅλων. Ὁ αὐτοκράτορας, δεχόμενος τὴν ἀπόφαση σὰν νὰ τὴν εἶχε δώσει κάποιο μαντεῖο, ἀφιερώθηκε ὁλόκληρος στὴν προετοιμασία τῆς ἐκστρατείας.

Ἄννα Κομνηνή, Ἀλεξιάς,15.4.3-4

Ὁ βασιλιὰς ἀφ’ ἑνὸς φοβόταν τὴν πείνα ποὺ θὰ θέριζε ὁλόκληρο τὸ στράτεμα κατὰ τὴν πορεία πρὸς τὸ Ἰκόνιο ἐξαιτίας τῆς ἔλλειψης τροφίμων καὶ ἀφ’ ἑτέρου στενοχωριόταν κι ἀνησυχοῦσε γιὰ τὴν ἐπικείμενη ἄφιξη τῶν βαρβάρων. Πῆρε τότε μιὰ ἀπόφαση συνετὴ καὶ συνάμα τολμηρή: νὰ ρωτήσει τὸ Θεὸ ἂν πρέπει νὰ πάρει τὴν ἄγουσα πρὸς τὸ Ἰκόνιο ἢ νὰ ἐξορμήσει κατὰ τῶν βαρβάρων ποὺ βρίσκονταν γύρω στὸ Φιλομήλιν. Ἔγραψε λοιπὸν σὲ δυὸ χαρτιὰ τὶς ἐρωτήσεις αὐτές, τὰ τοποθέτησε πάνω στὴν Ἁγία Τράπεζα καὶ τέλεσε ὁλονύχτια λειτουργία καὶ ἐκτενεῖς παρακλήσεις. Κατὰ τὰ χαράματα μπῆκε ὁ ἱερέας, πῆρε τὸ ἕνα ἀπὸ τὰ δυὸ χαρτιὰ ποὺ εἶχαν κατατεθεῖ ἐκεῖ, τὸ ξεδίπλωσε παρουσίᾳ ὅλων καὶ τὸ διάβασε στὸν αὐτοκράτορα: Ὁ Θεὸς τὸν πρόσταζε νὰ ὁδεύσει πρὸς τὸ Φιλομήλιν.

Ἡ μέθοδος τοῦ χρησμοῦ μὲ (δύο) δέλτους (ticket oracle) τὴν ἐποχὴ τοῦ Ἀλέξιου ἦταν τουλάχιστον 800 ἐτῶν παλιά. Συνίσταται στὸ νὰ δίνονται δυὸ ἐναλλακτικὲς στὸν θεὸ ἢ ἕνα «ναὶ» κι ἕνα «ὄχι», κι ὁ θεὸς νὰ ἐπιλέγει διὰ τοῦ ἱερέα τὴ μία Ἀνιχνεύεται στὴν Αἴγυπτο, τόσο σὲ μαντεῖα ἀρχαίων θεῶν ὅσο καὶ σὲ ἐκκλησίες ἀφιερωμένες σὲ διάφορους ἁγίους. Πρὸς τὸν χριστιανικὸ Θεὸ ἀπευθυνόμενος κάποιος Παῦλος τὸν 6ο μ.Χ. αἰ. ρωτᾶ: «Ὦ, Θεὲ Παντοκράτορα, διέταξέ με τὸν δοῦλο σου Παῦλο, α. Νὰ μείνω στὴ Μονὴ τοῦ Ἀββὰ Θωμᾶ. β. Νὰ πάω στὴν Ἀντινοούπολη. Πρόσταξέ με μὲ αὐτὴ τὴ δέλτο». Δὲν ξέρω κατὰ πόσο ἡ Ἄννα καταλάβαινε τὴν προέλευση τῆς πρακτικῆς τοῦ πατέρα της, ἀλλὰ ἡ χρήση τῆς λέξης «μαντεῖο» κάτι σχετικὸ ὑποδηλώνει -ἡ Κομνηνὴ ἦταν πολὺ μορφωμένη, ἐξάλλου. Ἐνδιαφέρον εἶναι ὅτι στὴν πρώτη περίπτωση, εἶναι παρούσα ὅλη ἡ ἡγεσία τοῦ Βυζαντίου: Ὁ αὐτοκράτορας, ὁ Πατριάρχης, ἡ Σύνοδος, οἱ στρατιωτικοί. Κανεὶς δὲν ἐκπλήσσεται ἀπὸ τὴν πρακτικὴ τοῦ Ἀλέξιου, κανεὶς δὲν τὸν συμβουλεύει ὅτι κάτι τέτοιο εἶναι παγανιστικό. Κανεὶς δὲν τοῦ λέει ὅτι εἶναι ἀμφισβητήσιμο ὅτι ὁ Θεὸς ἀπαντᾶ μὲ τέτοιο τρόπο. Κανεὶς δὲν τὸν προέτρεψε νὰ ρωτήσει κάποιον φωτισμένο ἐρημίτη, γέροντα κ.λπ.

Ἡ ἄποψη γιὰ τὴν Ὀρθοδοξία ὡς «ἀρχαιοελληνικὸ παγανισμὸ μὲ μιὰ στρώση Χριστιανισμοῦ» εἶναι λανθασμένη, ὡστόσο. Γιατὶ τὰ ἔθιμα πλέον ἀπευθύνονται στὸν χριστιανικὸ θεό. Βεβαίως, τέτοιες περιπτώσεις ἐξουδετερώνουν καὶ τὴν δῆθεν «φιλορθόδοξη» καὶ τὴν ἀντορθόδοξη μερίδα. Οἱ δεύτεροι, ποὺ κλαίγονται γιὰ τὴν βίαιη ἐξαφάνιση τῶν παγανιστικῶν ἐθίμων, τὰ βρίσκουν μπροστά τους, ἐνσωματωμένα στὸ Χριστιανισμό. Πρὶν ἀπὸ τὸν μετεμφυλιακὸ ἐξαστισμὸ καὶ ἐν γένει τὸν ἑλλαδικὸ ἐκδυτικισμό, οἱ Νεοέλληνες εἶχαν τὰ ἴδια πάνω-κάτω λαϊκὰ ἔθιμα μὲ τοὺς Βυζαντινοὺς καὶ τοὺς Ἕλληνες τῆς ρωμαϊκῆς, ἂν ὄχι καὶ τῆς κλασσικῆς, Ἑλλάδας. Οἱ πρῶτοι, οἱ «φιλορθόδοξοι», ἀδυνατοῦν νὰ ἀντιληφθοῦν ὅτι πέρα ἀπὸ τὰ χριστιανικὰ δόγματα, τὰ ὁποῖα πρέπει ὁπωσδήποτε νὰ γίνονται ἀποδεκτά, ὑπάρχει ἕνα πεδίο ὅπου ἐλεύθερα μπορεῖ κάποιος νὰ ἐνσωματώσει ἢ νὰ μὴν ἐνσωματώσει διάφορες πτυχὲς τοῦ πολιτισμικοῦ πλαισίου τῆς ἐποχῆς κι ἑνὸς τόπου. Ἡ ἀποδοχὴ αὐτὴ καὶ ἐνσωμάτωση, λοιπόν, δὲν σημαίνει ἐκπαγανισμό, οὔτε ὅμως συνιστᾶ μιὰ τεχνητὴ συγκόλληση, ἀλλὰ προκύπτει κάτι ὀργανικὰ δεμένο, μιὰ δημιουργία.

This entry was posted in Αρχαιότητα, Ρωμανία, θρησκεία, κοινωνία and tagged , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

3 Responses to Ἕνα βυζαντινὸ «μαντεῖο»;

  1. Ο/Η Αντώνης λέει:

    Όπως και πριν την εκλογή του Αποστόλου Ματθία προσευχήθηκαν και μετά έριξαν κλήρο έτσι κι εδώ… τι μας μπερδεύεις με τα παγανιστικά ;;

    Μου αρέσει!

    • Ο/Η Χρονογραφίες λέει:

      Ἔχει τὶς ἑξῆς διαφορές
      1. δὲν ἀφορᾶ ἐκλογὴ προσώπου ὡς κληρικοῦ, ἀπόστολου κ.λπ. ἀλλὰ κρατικὲς ὑποθέσεις.
      2. λαμβάνει χώρα σὲ συγκεκριμένο ναό
      3. ἔχει συγκεκριμένη διαδικασία. (κατάθεση στὴν Ἁγία Τράπεζα ἀπὸ αὐτοκράτορα)
      4 ἄλλο

      Μου αρέσει!

  2. Ο/Η Αντώνης λέει:

    σ’αφήνω να μετρήσεις ήσυχος τις διαφορές μιας και είμαι βέβαιος οτι την εκλογή του Απ. Ματθία είχαν κατά νου και κάναν ότι κάναν…

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s