Ὁ μύθος τοῦ Ἰωάννη Ἰταλοῦ

Ὁ Ἰωάννης Ἰταλὸς εἶναι ἕνας κρίκος στὴν φανταστικὴ ἁλυσίδα τῶν δῆθεν «Ἑλλήνων» Βυζαντινῶν, ποὺ κρύβονταν ἐπιτυχημένα ἢ μὴ ἐπὶ ἐννιὰ αἰῶνες στὸ μέσο καὶ ὕστερο Βυζάντιο. Οἱ ἱστορίες μυστηρίου μαγεύουν βαριεστημένες ἐποχὲς ἢ ἀκαδημαϊκοὺς ποὺ ψάχνουν γιὰ ἰδεολογικοὺς προγόνους σὲ κατὰ τὰ ἄλλα ἐχθρικὲς ἰδεολογικὰ ἐποχές.

Βέβαια, ὁ Ἰταλὸς δὲν ἦταν Παγανιστής, δηλαδὴ οὔτε κἂν κατηγορήθηκε γιὰ λατρεία τῶν θεῶν ἢ μαγεία, κι ἔτσι γλιτώνουμε ἀπὸ τὴν σχετικὴ προσπάθεια σύγχρονων λογίων. Ὅμως, μπορεῖ νὰ ἀνακαλυφθεῖ ξανὰ ἀπὸ ἀντιχριστιανοὺς ἀκαδημαϊκοὺς ἡ ἔννοια τοῦ «Ἕλληνα» (= Παγανιστῆ), τὴν ὁποία δὲν δημιούργησε ἀλλὰ ἀποδέχθηκε καὶ προώθησε ἡ Ἐκκλησία, καὶ ἔτσι νὰ γίνεται λόγος γιὰ «φιλοσοφικὰ Ἕλληνες». Ἡ ἐπανανακάλυψη εἶναι παράδοξη ἀφοῦ συνεπάγεται τὴν δίχως πολλὴ ἐξέταση παραδοχὴ τῆς ὀρθότητας τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἀντιλήψεων καὶ ἰδεολογικῶν ὁριοθετήσεων, ὑπὸ μία ἔννοια. Ἐπίσης, φιλοσοφικὰ «Ἕλληνας» τὸ πλησιέστερο ποὺ μπορεῖ τελικὰ νὰ σημαίνει εἶναι «Νεοπλατωνικός». Δηλαδή, σημαίνει μιὰ ἰδιαίτερη ἑρμηνεία τοῦ Ἀριστοτέλη, μιὰ ἐπιλεκτικὴ ἀνάγνωση τοῦ Πλάτωνα, μιὰ διαφόρων βαθμῶν ἀπόρριψη τῶν Στωικῶν, τῶν Κυνικῶν καὶ τῶν Ἐπικούρειων. Ὡστόσο οἱ Νεοπλατωνικοὶ δὲν εἶχαν ἁπλῶς πλατωνικὲς δοξασίες ὅπως τῆς μετενσάρκωσης, ἀλλὰ λάτρευαν καὶ τοὺς θεοὺς τῆς ἐποχῆς τους (αἰγυπτιακούς, ἑλληνικοὺς κ.λπ.). Ὁ Ἰταλὸς δὲν εἶναι τέτοια περίπτωση. Εἶναι ἕνας μεταχριστιανικὸς διανοούμενος κι ὄχι ἕνας προχριστιανικὸς «Ἕλληνας», ἀφοῦ «Ἕλληνας» χωρὶς παγανιστικὲς τελετὲς δὲν νοεῖται.

Ἡ κυριότερη πηγὴ γιὰ τὸν Ἰταλὸ πέρα ἀπὸ τὰ γραπτά του εἶναι ἡ Ἄννα Κομνηνή. Ἐκεῖ μᾶς λέει δυὸ τρία σημαντικὰ πράγματα. Πρῶτον, ὅτι ἂν καὶ μαθητὴς τοῦ Ψελλοῦ, ὁ Ἰταλὸς συγκρούστηκε μαζί του καὶ τὸν «ἀντιμετώπιζε κάθε φορὰ μὲ δριμύτητα καὶ πάθος, μολονότι ἐκεῖνος σὰν ἀετὸς πετοῦσε πάντα πιὸ ψηλὰ ἀπὸ τὶς φλυαρίες τοῦ Ἰταλοῦ» (Ἀλεξιάς, 5.8.4). Μάλιστα, ἡ Κομνηνὴ ἐπαινεῖ τὴν μελέτη τῶν χαλδαϊκῶν γραμμάτων ἐκ μέρους τοῦ Ψελλοῦ (5.8.3). Κάτι τέτοιο εἶναι ἀκατανόητο: Δυὸ «κρυφοπαγανιστὲς» ἢ «φιλοσοφικὰ ‘Ἕλληνες’» διαφωνοῦν. Ἔπειτα, κάνει λόγο γιὰ τὸ περίεργο τοῦ χαρακτήρα του: «Αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος δὲν συζητοῦσε μόνο μὲ τὰ λόγια ἀλλὰ καὶ μὲ τὰ χέρια: δὲν ἄφηνε τὸν συνομιλητή του νὰ περιέλθει σὲ πλήρη ἀμηχανία καὶ δὲν τοῦ ἔφτανε νὰ κλείσει τὸ στόμα τοῦ ἀντιπάλου του καταδικάζοντάς τον σὲ σιωπή, ἀλλὰ ἅπλωνε παρευθὺς τὸ χέρι καὶ τὸν ἅρπαζε ἀπ’ τὰ γένια κι ἀπ’ τὰ μαλλιὰ ἐκτοξεύοντάς ἐναντίον του ἀπανωτὲς βρισιές […] μετὰ τὰ χτυπήματα κατασίγαζε ὁ θυμός του, τὸν ἔπαιρναν τὰ δάκρυα κι ἔδειχνε εἰλικρινὴ μεταμέλεια» (5.8.7). Τέτοια συμπεριφορὰ ἀναπόφευκτα δημιούργησε ἐχθρούς, περισσότερους ἀπὸ τοὺς ἐχθροὺς λόγῳ φιλοσοφικῶν ἀντιθέσεων. Ἐπιπλέον, ὁ Ἰταλὸς εἶχε ἐμπλακεῖ ἐπὶ Μιχαὴλ Ζ’ σὲ ὑπόθεση προδοσίας καὶ κατέφυγε στὴ Ρώμη γιὰ νὰ σωθεῖ (5.8.5) ἐπιστρέφοντας στὴν Κωνσταντινούπολη ἀφότου ζήτησε συγγνώμη, ἐνῶ ἦταν γνωστὸ ὅτι ἡ καταγωγή του ἦταν ἰταλική, μὴ ἑλληνική, ἀφοῦ μιλοῦσε τὰ ἑλληνικὰ σὰν Λατίνος. Πέρα ἀπὸ αὐτά, ὁ Ἰταλὸς φαίνεται ὅτι ἦταν παιδὶ τῆς βυζαντινῆς ἐποχῆς του, ἀφοῦ εἶχε εἰκονομαχικὲς τάσεις, σύμφωνα μὲ τὴν Κομνηνή (5.9.7).

Ἐρευνητὲς ἔχουν δείξει βασιζόμενοι στὰ συγγράμματα τοῦ Ἰταλοῦ ὅτι ὁ ἴδιος δὲν θεωροῦσε λογικὴ τὴν νεοπλατωνικὴ ἄποψη γιὰ τὴν αἰωνιότητα τοῦ κόσμου. Σὲ ἄλλο σύγγραμμα του, ὁ Ἰταλὸς λαμβάνει θέση κατὰ τῆς συναιωνιότητας τῆς ὕλης μὲ τὸν Δημιουργό, καὶ ἀρνεῖται τὴν ἰδέα ὅτι ἡ ὕλη γεννᾶται ἀπὸ μόνη της. Γιὰ τὸν Ἰταλό, ἡ «ὕλη» ὅπως  τὴν κατανόησαν οἱ Πλωτίνος καὶ Πρόκλος, δὲν μπορεῖ νὰ ὑφίσταται. Σὲ μιὰ ἀκόμη  πραγματεία του, ὁ Ἰταλὸς ἀπορρίπτει τοὺς ἀριστοτελικοὺς καὶ νεοπλατωνικοὺς ὁρισμοὺς τῆς Φύσης, προκειμένου στὸ τέλος νὰ προτείνει ἕναν ὁρισμό της σύμφωνο μὲ τῶν χριστιανῶν Πατέρων (S. Mariev, Neoplatonic Philosophy in Byzantium. An Introduction, στό:  S. Mariev (ἐκδ.), Byzantine Perspectives on Neoplatonism, τ. 1, Boston – Berlin, σσ. 11-12). Ὁ Ἰταλὸς ἐπίσης ρητά, κι ἄρα ὄχι ὡς «Παγανιστὴς ποὺ θολώνει τὰ νερὰ παριστάνοντας τὸν Χριστιανό» λέει ὅτι ἄλλη ἰδέα ἔχουν οἱ Χριστιανοὶ γιὰ τὰ ὄντα καὶ τὴ θεότητα καὶ ἄλλην οἱ «Ἕλληνες» (βλ. M. Mtchedlidze, Two Conflicting Positions Regarding the Philosophy of Proclus in Eastern Christian Thought of the twelfth Century, στό: S. Mariev (ἐκδ.), Byzantine Perspectives on Neoplatonism, τ. 1, Boston – Berlin, σ. 147). Ὅσον ἀφορᾶ τὴν ἄποψη τοῦ Ἰταλοῦ ὑπὲρ τῆς μετενσάρκωσης, ἔχει παρατηρηθεῖ ὅτι ὁ Ἰταλὸς κατηγορήθηκε τόσο γιὰ τὴν πλατωνικὴ θεωρία τῆς μετεμψύχωσης ὅσο καὶ γιὰ τὴν ἀριστοτελικὴ θεωρία περὶ καταστροφῆς τῆς ψυχῆς μετὰ τὸ θάνατο (βλ. A. Alexakis, Was There Life beyond the Life Beyond? Byzantine Ideas on Reicarnation and Final Restoration, DOP 55 (2001), 172). Κάτι τέτοιο δείχνει μιὰ κάποια ἀδυναμία τῶν συγχρόνων νὰ ἀντιληφθοῦν τί ἐννοοῦσε ὁ Ἰταλός, στὴν ὁποία ἴσως συνέβαλε ἐν μέρει κι ὁ ἴδιος. Ἐπίσης, ἐγείρει ἐρωτηματικὰ σχετικὰ μὲ τὸ σὲ ποιὸ βαθμὸ τὰ ἀναθέματα στὸ Συνοδικὸν τῆς Ὀρθοδοξίας ἀπευθύνονταν στὸν Ἰταλὸ καὶ σὲ ποιὸ βαθμὸ στοὺς πιὸ «προχωρημένους» μαθητές του, καὶ φυσικὰ κατὰ πόσο ἡ Κομνηνὴ εἶχε διαβάσει τὰ συγγράμματά του.

Μὲ ὅλα αὐτὰ δὲν ὑποστηρίζεται ἐδῶ ὅτι ὁ Ἰταλὸς ἦταν βέρος Ὀρθόδοξος, ὁ τυπικὸς ὀρθόδοξος Βυζαντινὸς λόγιος. Ἀλλὰ ὅτι τὰ πράγματα εἶναι πιὸ πολύπολοκα ἀπὸ τὴν πολεμικὴ ὅσων ψάχνουν γιὰ ἰδεολογικοὺς προγόνους καὶ πολέμιους τοῦ Χριστιανισμοῦ. Ἡ ἰδέα μάλιστα ὅτι οἱ λόγιοι αὐτοὶ θόλωναν τὰ νερὰ π.χ. ἀπορρίπτοντας ἐμφατικὰ συγκεκριμένες ἀντιλήψεις (π.χ. αἰώνιότητα ὕλης καὶ κόσμου), γιὰ νὰ συγκαλύψουν τὸν Πλατωνισμό τους ἢ καὶ τὸν Παγανισμό τους, πέρα ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ ἀπόρριψη γινόταν φιλοσοφικὰ κι ὄχι πανηγυρικὰ ἢ ρητορικά, ἀφήνει ἀνεξέταστη μιὰ τρίτη περίπτωση: Ὅτι κάποιοι βυζαντινοὶ λόγιοι χωρὶς νὰ εἶναι «Ἕλληνες» (δηλ. Παγανιστές) ἢ «φιλοσοφικὰ Ἕλληνες», δὲν ἦταν καὶ Χριστιανοὶ ἢ ἦταν «ἡμι-Ὀρθόδοξοι» κατὰ περίπτωση. Στὸ θρησκευτικὸ πεδίο, εἶναι πλῆθος οἱ ἐνδιάμεσες τέτοιες περιπτώσεις (Βογόμιλοι, Παυλικιανοί, Μανιχαῖοι). Μόνο ἂν κάποιος ἀποφύγει τὴν «ὑποχρεωτικὴ πολεμικὴ» Παγανισμοῦ – Χριστιανισμοῦ μπορεῖ νὰ κάνει περισσότερες ὑποθέσεις σχετικὰ μὲ τὸν Ἰταλὸ κι ἄλλους βυζαντινοὺς παρεκκλίνοντες λογίους. Ἄλλωστε, τὸ βάρος τῆς ἀπόδειξης ὅτι ὁ Ἰωάννης Ἰταλὸς ἦταν κρυπτοπαγανιστὴς ἢ «φιλοσοφικὰ ‘Ἕλληνας’» πέφτει σὲ ὅσους διακηρύσσουν τέτοιες ἀπόψεις.

Advertisements
This entry was posted in φιλοσοφίες, Ιστορίες, Ρωμανία, θρησκεία and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s