Χριστιανο-Πλατωνισμοί 2

Πολλοὶ ἀντιλαμβάνονται τὸν Χριστιανισμὸ ὡς παράρτημα ἢ συνέχεια τῆς ἑλληνικῆς φιλοσοφίας, ὅσον ἀφορᾶ ὄχι ἁπλῶς τὴ θεματολογία τῶν δογματικῶν ἐνασχολήσεων ἢ τὴν ἀνάπτυξη καὶ δομὴ τῆς ἐπιχειρηματολογίας του ἀλλὰ καὶ τὸ περιεχόμενο τῆς θεολογικῆς «φιλοσοφίας» του. (Πέρα ἀπὸ πανηγύρια καὶ ἔθιμα στὸ χωριό.) Ὁρισμένοι ἀπὸ αὐτοὺς τὸ κάνουν γιὰ λόγους «φιλοχριστιανικούς», λ.χ. γιὰ νὰ πείσουν διάφορους «αὐτοχθονιστὲς» νὰ ἀποδεχτοῦν τὸ Χριστιανισμὸ ὡς τμῆμα τῆς ἑλληνικότητας, καὶ ἐντόπιο στοιχεῖο. Ἄλλοι ὅμως, τὸ ὑποστηρίζουν γιὰ νὰ δείξουν ὅτι ὁ Χριστιανισμὸς εἶναι κακὸ ἀντίγραφο καὶ πλαστογραφία τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὸν ὁποῖο κατὰ συνέπεια πρέπει νὰ προτιμήσουμε ἐγκαταλείποντας τὸ κακέκτυπό του. Δὲν ἔχει σημασία ἡ ἄποψή μας, ὅτι καὶ οἱ δύο εἶναι στὴν πραγματικότητα ἐνάντιοι στὸ Χριστιανισμό, καὶ ὄχι μόνο οἱ δεύτεροι (μὲ διαφορετικές διαβαθμίσεις)· κι ὅτι μᾶς ἀφήνει ἀδιάφορους ὁ διάλογος αὐτὸς μεταξὺ ἀχριστιανῶν γιατὶ ἁπλούστατα ἐργαλειοποιεῖ τὸ Χριστιανισμὸ γιὰ χάρη ἄλλων, κατ’ αὐτοὺς «πιὸ πραγματικῶν», στοχεύσεων. Βεβαίως, ὑπάρχουν καὶ οἱ «διαχωριστὲς» ποὺ θέλουν νὰ ἀποκλείσουν κάθε σχέση Χριστιανισμοῦ καὶ Ἑλληνισμοῦ, ὥστε ὡς πατριῶτες (ἀκριβῶς, καὶ μόνο, γι’ αὐτὸν τὸν φιλοσοφικὸ λόγο) νὰ ἐπιλέξουμε, τὸ γηγενὲς προϊόν, τὴν ἀρχαία φιλοσοφία. Ἐδῶ, πάντως, δείχνονται 1 – 2 ζητήματα, ποὺ συνήθως καὶ οἱ δύο «παραρτηματιστὲς» ἀγνοοῦν.

1. Διάκριση κτιστοῦ – ἀκτίστου καὶ ὄχι ὑλικοῦ / αἰσθητοῦ – πνευματικοῦ / νοητοῦ:

Στὴ βυζαντινὴ θεολογία, ἡ διάκριση αἰσθητοῦ – νοητοῦ εἶναι δευτερεύουσα. Πρωτεύουσα καὶ κύρια εἶναι ἡ διάκριση κτιστοῦ – ἀκτίστου. Τὸ ἄκτιστο (ὁ Θεός) εἶναι τὸ μόνο ἄτρεπτο, ἐνῶ τὸ κτιστὸ εἶναι τρεπτὸ καὶ συμπεριλαμβάνει τόσο τὴν ὕλη ὅσο καὶ τὸ πνεῦμα. Κάτι τέτοιο διαφέρει ριζικὰ ἀπὸ τὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ φιλοσοφία, ποὺ θεωρεῖ τρεπτὴ δηλ. μεταβαλλόμενη τὴν ὕλη, καὶ ἄφθαρτο μόνον τὸν νοητὸ κόσμο, καθὼς καὶ πρωτεύουσα διάκριση αὐτὴν μεταξὺ νοητοῦ καὶ αἰσθητοῦ. Στὴ χριστιανικὴ θεολογία, κτιστὰ εἶναι τὰ πάντα, καὶ τὰ νοητά, ἀπὸ ἕνα λιθαράκι ἕως ἕναν ἄγγελο καὶ μιὰ ἀνθρώπινη ψυχή. Ὅπως γράφει ὁ Ματσούκας:

Ὅσοι παραγνωρίζουν τούτη τὴ θέση κλειδί, τὴ διάκριση κτιστοῦ καὶ ἀκτίστου, πολὺ εὔκολα παραπλανῶνται καὶ κάνουνλόγο γιὰ ἐξελληνισμό, Πλατωνισμὸ καὶ Ἀριστοτελισμὸ τοῦ θεολογικοῦ και φιλοσοφικοῦ στοχασμοῦ τῶν πατέρων τῆς Ἐκκλησίας, ἀφοῦ νομίζουν ὅτι βασικὴ διάκριση κατὰ τὴ θεολογία εἶναι μεταξὺ αἰσθητοῦ καὶ νοητοῦ, γενητοῦ καὶ ἀγενήτου. Ὅμως καὶ ὁ νοητὸς κτιστὸς κόσμος, ὅπως ψυχή, νοῦς κτλ., βρίσκεται σ’ ἕνα γίγνεσθαι, ἐνῶ ἡ δυαρχικὴ φιλοσοφία κάτι τέτοιο γιὰ τὸ νοητὸ κόσμο θὰ τὸ θεωροῦσε βλασφημία!

Καὶ δίνει ἕνα παράδειγμα:

Ἄυλα καὶ ἀσώματα πράγματα δὲν ὑπάρχουν σὲ σχέση μὲ τὸ Θεό. Ὁ ἄγγελος εἶναι ἀσώματος, λέγει ὁ Δαμασκηνός, ἀλλὰ σὲ σχέση μὲ ἐμᾶς· σχετιζόμενος μὲ τὸ Θεό, εἶναι σωματικός. Καθετὶ ποὺ συγκρίνεται μὲ τὸ Θεὸ βρίσκεται παχὺ καὶ ὑλικό. […] Καὶ μὲ τοῦτα θὰ ἤθελα ἁπλῶς νὰ ἐρωτήσω: ποιὸς πλατωνικὸς ἢ νεοπλατωνικὸς φιλόσοφος θὰ ἔλεγε ὅτι ἡ ψυχὴ εἶναι σωματικὴ καὶ ὑλική; Ἄπαγε τῆς βλασφημίας!  Κατὰ τὰ ἄλλα, πλεῖστοι ὅσοι τοὺς Ἕλληνες πατέρες τοὺς βγάζουν νεοπλατωνικούς.

2. Ὡς συνέπεια τοῦ παραπάνω, τὸ κτιστὸ εἶναι καὶ μεταβλητό, δηλαδὴ τρεπτό, κι ἑπομένως ὑπόκειται εἴτε σὲ κακὴ ἀλλοίωση εἴτε σὲ καλή. Δὲν ὑπάρχει τὸ κακὸ ὡς πράγμα, στὴν χριστιανικὴ βυζαντινὴ θεολογία. Προηγεῖται ὡς πραγματικότητα τὸ κάθε κτιστὸ πράγμα, ποὺ φτειάχτηκε καλό, καὶ ἕπεται χρονικὰ ἡ κακὴ ἀλλοίωσή του κι ὁ ἐκμηδενισμός του. Αὐτὸ ἰσχύει, θεολογικά, λ.χ. ἀκόμη καὶ γιὰ τὸν Διάβολο. Κατὰ τὸν Ματσούκα:

Ἐδῶ νὰ παρενθέσω μιὰ βασικὴ ἀντιδιαστολὴ πρὸς τὴν ἀνάλογη θέση τῆς πλατωνικῆς καὶ νεοπλατωνικῆς φιλοσοφίας. Ἡ ἄποψη δηλαδὴ τῆς φιλοσοφίας ὅτι τὸ κακὸ εἶναι στέρηση τοῦ ἀγαθοῦ δὲν εἶναι διόλου ἡ αὐτὴ μὲ τὴ θέση τῆς βυζαντινῆς φιλοσοφίας. Κατὰ τὴ φιλοσοφικὴ ἄποψη, ὑπάρχει τὸ κακὸ ὡς πράγμα, ὡς στόφα κατώτερη, ὡς ἄμορφο ὑλικὸ στοιχεῖο κτλ. Μὲ ἕνα ἁπλὸ λόγο, τὸ κακὸ εἶναι τὰ ὑλικὰ πράγματα. Ὅταν στεροῦνται τὸ νοητὸ στοιχεῖο, ἐκπίπτουν στὴ φθορὰ καὶ στὸ φθοροποιὸ γίγνεσθαι, καὶ ἔτσι χάνουν τὸ εἶδος καὶ τὴν ὀμορφιά (τὴν εὐμορφία) τοῦ ἄφθαρτου νοητοῦ κόσμου. Τὸ κακὸ ἐκλαμβάνεται ὡς τὸ κατώτερο φθαρτὸ γίγνεσθαι τῶν ὑλικῶν πραγμάτων, ἐπειδὴ δὲν προϋποτίθεται ἡ δημιουργία ἐκ τοῦ μὴ ὄντως καὶ ἡ διάκριση κτιστοῦ καὶ ἀκτίστου. Κατὰ τὴ βυζαντινὴ φιλοσοφία, ἡ κάθε κατὰ φύση ἀγαθὴ κτιστὴ πραγματικότητα, ὑλικὴ καὶ νοητή, ἐξαιτίας τῶν παραπάνω προϋποθέσεων, τῆς τρεπτότητας καὶ τῆς αὐτεξούσιας κίνησης, μπορεῖ νὰ χάσει τὴν αὐξητικὴ πρόοδο καὶ νὰ καταπέσει στὴ μηδενιστικὴ ἀλλοίωση.

Ἐδῶ ἐμμέσως, γίνεται ἀναφορὰ στὴ θέση τοῦ Πλωτίνου ὅτι ἡ σκέτη ὕλη εἶναι τὸ κακό. Ἡ θέση αὐτὴ εἶναι βασικὴ καὶ σὲ ἑπόμενους Νεοπλατωνικούς, ποὺ ἀντιλαμβάνονται τὴν ἐνσάρκωση τῆς (προϋπάρχουσας) ψυχῆς ὡς πτώση. Γνωστὴ εἶναι ἡ ἀπέχθεια τοῦ Πορφύριου κ.ἄ. γιὰ τὴ σεξουαλικὴ ἐπαφή. Αὐτά, φυσικά, γιὰ τὸν Πλωτίνο ὡς πολέμιο τῶν Γνωστικῶν, εἶναι γνωστὰ ἀλλὰ δὲν πείθουν: Ὅποιος θεωρεῖ τὴν σκέτη ὕλη ὡς φύσει κακό, εἶναι ἀνεπίγνωστά του κατὰ κάποιον τρόπο κι αὐτὸς Γνωστικός.

Ὁ Ματσούκας δίνει κι ἕνα ἄλλο παράδειγμα τοῦ πόσο παρανοοῦν τὴ βυζαντινὴ θεολογία μερικοί. Τὶς ἀπόψεις τοῦ Γρηγόριου Νύσσης γιὰ τὴ δημιουργία:

Πάμπολλοι ξένοι ἐρευνητὲς καὶ κατὰ πόδας δικοί μας…κάνουν λόγο γιὰ δύο δημιουργίες, τὶς ὁποῖες δέχεται ὁ Γρηγόριος Νύσσης: μιὰ ἰδεατή (!) καὶ μία ἄλλη γήινη! Ὅμως ἡ ἄποψη αὐτὴ εἶναι παντελῶς ἐσφαλμένη. Ὁ Γρηγόριος Νύσσης μᾶς λέει ρητὰ καὶ κατηγορηματικὰ ὅτι πρῶτα κατακσυεάζεται σπερματικὰ τὸ καθόλου σύμπαν, κι ἔτσι σ’ αὐτὸ ἐντάσσεται, στὴν πρώτη δηλαδὴ κατασκευή, καὶ ὁ καθόλου ἄνθρωπος. Ἔπειτα οἱ καταβολὲς ἐξελίσσονται στὴν ποικιλία τῶν πραγμάτων τοῦ κόσμου καὶ τῆς ζωῆς καὶ στὴν ἐμφάνιση τοῦ συγκεκριμένου ἀνθρώπου, ὡς Ἀδὰμ καὶ Εὔας. Ἑπομένως τόσο γιὰ τὸ σύμπαν ὅσο καὶ γιὰ τὸν ἄνθρωπο εἰδικὰ δὲν ἰσχύουν δύο δημιουργίες, ἰδεατὴ καὶ γήινη, ἀλλὰ μιὰ σπερματικὴ σὲ πορεία δυναμικὰ ἐξελικτική. Ἡ θεωρία γιὰ τὶς δύο δημιουργίες προφανῶς πλάστηκε μὲ τὴν ἐπίδραση προκαταλήψεων ὅτι ὁ Γρηγόριος Νύσσης πλατωνίζει.

Ἀλλὰ καὶ ὅσον ἀφορᾶ τοὺς δημιουργικοὺς λόγους, τὰ πρότυπα μὲ τὰ ὁποῖα πλάστηκε ὁ κόσμος,

Δὲν ἀποτελοὺν μέρος τῆς [θεϊκῆς] βούλησης καὶ ἔτσι δὲν μποροῦν νὰ νοηθοῦν ὡς τύποι ἢ ἰδέες ἢ εἴδη κατὰ τὰ πρότυπα τῆς πλατωνικῆς καὶ ἀριστοτελικῆς φιλοσοφίας.

 

This entry was posted in παλιά και νέα θεότητα, φιλοσοφίες, Αρχαιότητα, θρησκεία and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s