Καβάφης, «Ἀθανάσιος» καὶ μιὰ ἀπορία

Γράφει κάπου ὁ Ν. Σαραντάκος, μὲ ἀφορμὴ τὸ ποίημα Ἀθανάσιος τοῦ Καβάφη:

 Ο Καβάφης διάβασε το περιστατικό που ενέπνευσε το ποίημα σε ένα αγγλικό βιβλίο για την ιστορία της εκκλησίας της Αιγύπτου. Όμως, στο χειρόγραφο του ποιήματος υπάρχει σημείωση του ποιητή, με χρονολογία Νοέμβριος 1929, πολύ χαρακτηριστική για το πώς δούλευε τα ιστορικά του ποιήματα. Ο Καβάφης γράφει ότι δεν βρήκε ούτε στον 67ο τόμο της πατρολογίας του Migne την επιβεβαίωση του περιστατικού, ούτε στον 82ο, και σημειώνει «εάν δεν ευρεθεί αλλού, σε κανέναν βίο του Αγ. Αθανασίου, το ποίημα δεν στέκεται». Και επειδή τελικά το ποίημα έμεινε ατελές, μπορούμε να υποθέσουμε ότι δεν βρήκε την αρχαία περικοπή που θα τεκμηρίωνε τη σύγχρονη πηγή!

 

Τί λέει τὸ ποίημα τοῦ Καβάφη:

 

Μέσα σὲ βάρκα ἐπάνω στὸν μεγάλο Νεῖλο,

μὲ δυὸ πιστοὺς συντρόφους μοναχούς,

φυγὰς καὶ ταλαιπωρημένος ὁ Ἀθανάσιος

–ὁ ἐνάρετος, ὁ εὐσεβής, ὁ τὴν ὀρθὴν πίστιν τηρών–

προσεύχονταν. Τὸν καταδίωκαν οἱ ἐχθροὶ

καὶ λίγη ἐλπὶς ὑπῆρχε νὰ σωθεῖ.

Ἦταν ὁ ἄνεμος ἐνάντιος·

καὶ δύσκολα ἡ σαθρὴ βάρκα τους προχώρει.

Σὰν ἐτελείωσε τὴν προσευχή,

ἔστρεψε τὸ θλιμμένο βλέμμα του

πρὸς τοὺς συντρόφους του –κι ἀπόρησε

βλέποντας τὸ παράξενο μειδίαμά τους.

Οἱ μοναχοί, ἐνῶ προσεύχονταν ἐκεῖνος,

εἶχαν συναισθανθεῖ τί ἐγίνονταν

στὴν Μεσοποταμία· οἱ μοναχοὶ

ἐγνώρισαν ποὺ ἐκείνη τὴν στιγμὴ

τὸ κάθαρμα ὁ Ἰουλιανὸς εἶχεν ἐκπνεύσει.

 

Νομίζω ὅτι ὁ Καβάφης συνδύασε δύο ἱστορίες. Ἡ μία ἀφορᾶ τὴν καταδίωξη τοῦ Μ. Ἀθανασίου ἀπὸ τοὺς ἀξιωματούχους τοῦ Ἰουλιανοῦ στὸ Νεῖλο, καὶ περιγράφεται ἀπὸ τὸν Θεοδώρητο, Ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία, 3.5, καὶ τὸν Σωκράτη, Ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία, 3.14, ποὺ βρίσκονται στοὺς τόμους 82, 1096D, καὶ 67, 416A-B τῆς ἑλληνικῆς Πατρολογίας τοῦ Migne, ἀντίστοιχα. Σύμφωνα μὲ τὴν ἱστορία αὐτήν, ὁ Μέγας Ἀθανάσιος μπῆκε ἀπὸ τὴν Ἀλεξάνδρεια σὲ ἕνα πλοῖο κατευθυνόμενος νότια. Κι ἐνῶ τὸ πλοῖο τοῦ κρατικοῦ ἀξιωματούχου καταδίωκε, χωρὶς ὅμως νὰ τὸ βλέπει, τὸ πλοῖο τοῦ Μ. Ἀθανάσιου, ὁ τελευταῖος διέταξε νὰ ἀλλάξουν κατεύθυνση καὶ νὰ πλεύσουν πρὸς τὴν Ἀλεξάνδρεια, πρὸς τὸ βορρά. Μοιραῖα, συναντήθηκαν μὲ τὸ πλοῖο τοῦ ἀξιωματούχου, ποὺ χωρὶς νὰ ξέρει ποιὸς ἦταν ὁ Ἀθανάσιος, τὸν ρώτησε πόσο μακριὰ εἶναι ὁ Ἀθανάσιος. Ὁ Μέγας Ἀθανάσιος τοῦ ἀπάντησε «ὄχι πολὺ μακριά», καὶ συνέχισε τὴν πορεία του ξεφεύγοντας ἀπὸ τοὺς διῶκτες τοῦ Ἰουλιανοῦ. Ἡ πρώτη στροφή, λοιπόν, ταιριάζει ἐν μέρει μὲ τὶς ἀφηγήσεις τῶν Σωκράτη καὶ Θεοδώρητου.

Ἡ δεύτερη ἱστορία, παραμένει μυστήριο, ἀλλὰ μπορῶ νὰ κάνω κάποιες ὑποθέσεις. Νομίζω ὅτι σὲ διάφορους βίους ἁγίων τῆς ἐποχῆς τοῦ Ἰουλιανοῦ, ὁ ἑκάστοτε ἅγιος πληροφορεῖται ὑπερφυσικὰ τὸ θάνατο τοῦ Ἰουλιανοῦ κατὰ τὴ μάχη. Ἐπίσης, νομίζω σὲ κείμενο περὶ μοναχῶν, τὸ ὁποῖο ἀφορᾶ τὰ κατορθώματα ἑνὸς αἰγυπτίου ἐρημίτη, αὐτὸς κατάφερε νὰ ἀκινητοποιήσει ἕναν δαίμονα ποὺ εἶχε ἀποσταλεῖ ἀπὸ τὸν Ἰουλιανό, ὁ ὁποῖος ἔπρεπε διὰ μέσου τῆς Αἰγύπτου νὰ πάει στὴ Δύση ἀπὸ τὴν Περσία ὅπου βρισκόταν ὁ Ἰουλιανός. Ὁ δαίμονας δὲν τὰ κατάφερε κι ἐν τῷ μεταξὺ ὁ μοναχὸς «εἶδε» τὸ θάνατο τοῦ Ἰουλιανοῦ. Στὸ κάτω-κάτω τῆς γραφῆς, σύμφωνα μὲ τὸν Ρουφίνο καὶ τὸν Σωκράτη, φεύγοντας γιὰ τὴν ἐξορία τὴν ὁποία τοῦ ἐπέβαλε ὁ Ἰουλιανός, ὁ Μέγας Ἀθανάσιος παρηγόρησε τοὺς φίλους του ὅτι ὁ Ἰουλιανὸς εἶναι ἕνα νεφύδριο, ἕνα συννεφάκι δηλαδή, τὸ ὁποῖο καὶ θὰ φύγει γρήγορα.

Ἂν ἰσχύει κάτι ἀπὸ αὐτά, τότε ἁπλούστατα ὁ Καβάφης συνδύασε δύο ἱστορίες ἄσχετες ἀναμεταξύ τους. Τὸ ποίημά του δὲν εἶναι ἀκριβὴς μεταφορὰ τῶν δύο περιστατικῶν, ἀλλὰ συνδυασμός, καὶ ἴσως γι’ αὐτὸ ὁ Καβάφης δὲν μποροῦσε νὰ βρεῖ ποῦ διάβασε γιὰ τὰ περιστατικά. Ἴσως ἡ Πατρολογία τοῦ Μὶν νὰ ἦταν δυσεύρετη, ἀλλιῶς δὲν κατανοῶ πῶς δὲν βρῆκε ὁ Καβάφης τὸ περιστατικὸ τῆς φυγῆς διὰ τοῦ Νείλου στὴν Ἄνω Αἴγυπτο.

This entry was posted in ποίηση, Ύστερη Αρχαιότητα, Αίγυπτος, Αναδημοσιεύσεις, Σαν παραμύθια and tagged , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s