Ἀνέγερση καὶ ἐπισκευὴ ἐκκλησιῶν στὴν Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία (17ος – 18ος αἰ.)

Δώδεκα ὀθωμανικὰ κρατικὰ ἔγγραφα τῶν ὀθωμανικῶν ἱεροδικείων Βέροιας καὶ Θεσσαλονίκης σχετικὰ μὲ τὴν ἀνέγερση νέων ἐκκλησιῶν καὶ τὴν ἐπισκευὴ τῶν ἤδη ὑφισταμένων ἐκκλησιῶν στὴ Μακεδονία. Ὅπως μπορεῖ νὰ διαπιστωθεῖ, διαχρονικὰ σταθερὸς νόμος τῶν Σουλτάνων ἦταν ἡ ἀπαγόρευση γιὰ ὁποιονδήποτε λόγο τῆς ἀνέγερσης νέων ἐκκλησιῶν στὴν ὀθωμανικὴ ἐπικράτεια. Εὔκολα μπορεῖ καθένας νὰ συμπεράνει τί σήμαινε αὐτὸ σὲ περίπτωση αὔξησης τοῦ πληθυσμοῦ τῶν Ἑλληνορθόδοξων: Οἱ τελευταῖοι ὄφειλαν νὰ ἀρκεσθοῦν στὶς παμπάλαιες ἐκκλησίες ποὺ εἶχαν κατὰ τὴν ἐποχὴ τῆς ὀθωμανικῆς κατάκτησης τοῦ τόπου τους, δηλαδὴ δύο, τρεῖς καὶ τέσσερις αἰῶνες πρίν, χωρὶς νὰ λογαριάσουμε ὅσες ἐκκλησίες μετατρέπονταν σὲ τζαμιά. Ἐπίσης, μπορεῖ νὰ διαπιστωθεῖ ὅτι σύμφωνα μὲ τὰ ἐπίσημα ὀθωμανικὰ ἔγγραφα ἡ διαδικασία τῆς ἁπλῆς ἐπισκευῆς τῶν ἐκκλησιῶν καὶ τῶν μονῶν, ἀκόμη καὶ ὅσων βρίσκονταν σὲ χωριὰ καὶ στὰ  βουνά, ἦταν ἰδιαίτερα δύσκολη: Ὄχι μόνο ἀπαιτεῖτο ἄδεια ἀπὸ τὴν σουλτανικὴ γραμματεία στὴν Κωνσταντινούπολη, ἀλλὰ ἀπαγορευόταν καὶ ἡ ἐλάχιστη ἀλλαγὴ στὶς διαστάσεις τῆς ὑφιστάμενης καὶ πρὸς ἐπισκευὴ ἐκκλησίας. Ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ ὅτι γιὰ τοὺς ἴδιους τοὺς Τούρκους ἡ ἀπαγόρευση τῆς ἀνέγερσης νέων ἐκκλησιῶν δὲν ὀφειλόταν σὲ κάποιο κατακτητικὸ καπρίτσιο τοῦ Τουρκισμοῦ, δηλαδὴ εἰδικὰ-ἀποκλειστικὰ τῶν Τούρκων καὶ ὄχι τῶν Ἀράβων, ἀλλὰ σὲ πανάρχαιο κανόνα τοῦ Ἰσλὰμ καὶ τοῦ Κορανίου.

Ἔπειτα ἀπὸ τὰ παραπάνω, ἀπορεῖ κανεὶς μὲ τὴν ἐλαφρότητα μὲ τὴν ὁποία γίνεται λόγος γιὰ θρησκευτικὴ ἐλευθερία στὴν Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία: Οἱ ἐκκλησίες διαρπάζονταν ἀργὰ ἀλλὰ σταθερὰ ἡ μία μετὰ τὴν ἄλλη, καὶ ταυτόχρονα ἀπαγορευόταν ἡ ἀνέγερση καινούργιων ἐκκλησιῶν ἢ ἡ αὔξηση τῆς χωρητικότητας σὲ ἄτομα τῶν παλαιῶν. Ἂς ἀφήσουμε ὅμως τοὺς ἴδιους τοὺς Τούρκους νὰ περιγράψουν τὸ καθεστὼς τῶν ἐκκλησιαστικῶν κτηρίων. Ἂς προσεχθεῖ ἰδιαίτερα ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο περιγράφουν τὶς ἐκκλησίες καὶ τὶς χριστιανικὲς τελετές τὰ ὀθωμανικὰ ἔγγραφα.

Ἰ. Βασδραβέλλης, Ἱστορικὰ ἀρχεῖα Μακεδονίας, τ. 1-2 [Μακεδονικὴ Βιβλιοθήκη 13, 19], Θεσσαλονίκη 1952 – 1954:

Ἐπειδὴ κατὰ τὸ προσαχθὲν ὑπὸ τοῦ μουμπασίρη Ἀχμὲτ ἀγᾶ ἱερὸν φιρμάνιον δέον νὰ κατεδαφισθῇ τὸ ἐπὶ πλέον τῆς παλαιᾶς οἰκοδομῆς τῆς ἐν τῇ κατοικίᾳ τοῦ μητροπολίτου ἀνακαινισθείσης ἐκκλησίας, μετέβημεν μετὰ τῶν κάτωθι ἀναφερόμενων μουσουλμάνων εἰς τὴν μνημονευθεῖσαν κατοικίαν τοῦ μητροπολίτου, ἔνθα καὶ συνεκροτήσαμεν ἱερὸν δικαστήριον ἀναγνώσαντες τὴν ἱερὰν διαταγήν, ἥτις διατάσσει τὴν κατεδάφισιν τοῦ προστεθέντος εἰς τὴν παλαιὰν οἰκοδομὴν τμήματος τῆς ἀνακαινισθείσης ἐκκλησίας κατὰ τὰς δοθείσας πρὸς τὸν ἀνωτέρω μουμπασίρην διαστάσεις. Ὁ μουμπασίρης οὗτος, λαβὼν τὸν λόγον, ἠτήσατο νὰ ἐρωτηθοῦν οἱ παρόντες περὶ τῆς προηγουμένης καταστάσεως τῆς ἐκκλησίας. Δι’ ὃ προσῆλθον οἱ παρόντες μάρτυρες ἐν τῷ δικαστηρίῳ γέροντες κάτοικοι τῆς πόλεως Βεροίας Ἰμὰμ Φετχουλλὰχ ἐφέντης καὶ Χατζῆ Ραμαζὰν καὶ σερδάρης τῶν γενιτσάρων Ἀχμὲτ ἀγᾶς καὶ Ἀμπντουλμακῆ Δεδές, οἵτινες κατέθεσαν ὅτι ἡ παροῦσα ἐκκλησία εἶχε προηγουμένως τοῖχον πρὸς τὴν νοτιοανατολικὴν πλευρὰν μήκους μόνον ἐννέα πήχεων, τὸ δὲν ὑπόλοιπον εἶναι πρόσφατον καὶ πρόσθετον. Ταῦτα δηλωσάντων τῶν μαρτύρων καὶ ἀποδειχθέντος ὅτι ἡ νοτιοανατολικὴ πλευρὰ τοῦ τοίχου τῆς ἐκκλησίας ταύτης εἶναι νεόκτιστος κατὰ τὸ ἐπὶ πλέον τῶν ἐννέα πήχεων τμῆμα αὐτοῦ, διετάχθη ὁ μουμπασίρης ὅπως προβῇ εἰς τὴν κατεδάφισιν τοῦ ἐπὶ πλέον τμήματος.

[13 Νοεμβρίου 1668]

 

Οἱ κάτοικοι τοῦ χωρίου Νεοκάστρου Νικόλαος Παπαστεργίου, ὁ ἔμπορος Ἀντώνιος καὶ Γεώργιος καὶ Μόσχος καὶ λοιποί, ἐμφανισθέντες ἐνώπιον τοῦ ἱεροδικείου, ἐδήλωσαν τὰ ἑξῆς: Τὸ σατανικὸν καὶ ἀπαίσιον οἴκημα τοῦ ὡς ἄνω χωρίου, ὅπερ χρησιμεύει παρ’ ἡμῖν ὡς τόπος προσευχῆς καὶ ὀνομάζεται ἐκκλησία, ἔχει ἀνάγκην ἐπισκευῆς, διότι ἡ στέγη αὐτοῦ καὶ ἓν τμῆμα τοῦ προστώου του ἔχουν καταστραφῆ ἐκ πυρκαϊᾶς καὶ τοιουτοτρόπως δὲν παρέχει ἄσυλον κατὰ τοῦ δυνατοῦ ψύχους και τῆς βροχῆς, καὶ αἰτούμεθα ὅπως γίνῃ ἐπὶ τόπου αὐτοψία καὶ μᾶς ἐπιτραπῇ ἡ ἐπισκευὴ αὐτῆς. Δι’ ὃ ἀπεστάλη παρὰ τοῦ ἱεροδικείου ὁ Ἀλῆ ἐφέντης, ὅστις συνοδείᾳ τῶν κάτωθι ἀναφερομένων μουσουλμάνων μαρτύρων, μεταβὰς ἐπὶ τόπου, προέβη εἰς αὐτοψίαν, καθ’ ἣν διεπίστωσεν ὅτι τῆς μὲν στέγης τῆς ἐν λόγῳ ἐκκλησίας τμῆμα μήκους δέκα τεσσάρων καὶ ἡμίσεως πήχεων καὶ πλάτους ἓξ καὶ ἡμίσεως πήχεων, τοῦ δὲ προστώου τμῆμα μήκους δέκα καὶ ἑνὸς τετάρτου πήχεων καὶ πλάτους τριῶν καὶ ἑνὸς τετάρτου πήχεων ἔχουν καταστραφῆ ἐκ πυρκαϊᾶς, συντάξας καὶ σχετικὴν ἔκθεσιν, ἣν ἐπανελθὼν ἀνέγνωσεν ἐνώπιον τοῦ δικαστηρίου καὶ τῶν εἰρημένων μαρτύρων. Δι’ ὅ, ἔχοντες ὑπ’ όψει τὰ σχετικὰ ρητὰ τοῦ Κορανίου, ἐπετρέψαμεν εἰς τοὺς κατοίκους τοῦ ἀνωτέρω χωρίου ὅπως ἐπισκευάσουν τὴν στέγην καὶ τὸ προστῶον τῆς ἐκκλησίας ταύτης χωρὶς νὰ ὑπερβοῦν τὰ ὅρια τῆς προϋφισταμένης καταστάσεως.

[29 Σεπτεμβρίου 1671]

 

Ὁ ἐκ τῶν κατοίκων τῆς συνοικίας Κυριώτισσας τῆς πόλεως Βεροίας Καλούδης Μάγγος, προσελθὼν ἐνώπιον τοῦ ἱεροδικείου, ἐδήλωσεν ὅτι ἡ στέγη τοῦ ληστρικοῦ οἰκήματος τῆς συνοικίας ταύτης, ἣν χρησιμοποιοῦν ὡς τόπον προσευχῆς καὶ περ ὀνομάζεται ἐκκλησία, καταστραφεῖσα, ἔχει ἀνάγκην ἐπισκευῆς, διότι τυγχάνει ἀδύνατος ἡ ἐν αὐτῇ παραμονὴ ἐν καιρῷ βαρέως χειμῶνος καὶ βροχῆς, καὶ αἰτεῖται ὅπως παρασχεθῇ ὑπὸ τοῦ ἱεροδικείου ἄδεια ἐπισκευῆς ταύτης. Δι’ ὃ ἀπεστάλη ἐπὶ τόπου ὁ γραμματεὺς τοῦ δικαστηρίου Ἀλῆς, ὅστις, ἐνεργήσας αὐτοψίαν, διεπίστωσεν ὅτι τμῆμα τῆς πρὸς δυσμὰς στέγης αὐτῆς μήκους τεσσάρων πήχεων καὶ πλάτους τριῶν καὶ ἡμίσεως πήχεων, ὡς ἐπίσης καὶ ὁ πρὸς τὴν πλευρὰν ταύτην τοῖχος τῆς ἐκκλησίας μήκους ἓξ πήχεων καὶ πλάτους δύο καὶ ἡμίσεως πήχεων, ἔχουν καταστραφῆ καὶ ἔχουν ἀνάγκην ἐπισκευῆς, συνέταξε δὲ σχετικὴν ἔκθεσιν, ἥν, ἐπανελθών, ἀνέγνωσεν ἐνώπιον τοῦ δικαστηρίου. Βεβαιωθείσης οὕτω τῆς ἀνάγκης τῆς ἐπισκευῆς τῆς ὡς εἴρηται ἐκκλησίας, παρεσχέθη ἄδεια ὑπὸ τὸν ὅρον, ὅτι ἡ γενησομένη ἐπισκευὴ δὲν θὰ ὑπερβῇ τὰ ὅρια τῆς προϋφιστάμένης καταστάσεως.

[31 Δεκεμβρίου 1671]

 

Ἐμφανισθεὶς ἐνώπιον τοῦ ἱεροδικείου ὁ Ἀντώνιος Κωνσταντίνου, πληρεξούσιος τοῦ ἱερέως Ἰωακείμ, ἐπιτρόπου τῆς ἐν Βεροίᾳ καὶ ἐν τῇ συνοικίᾳ Μητροπόλεως κειμένης ἐκκλησίας τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, ἐξέθεσεν ὅτι ὁ πρὸς δυσμὰς τοῖχος τοῦ κολασμένου οἰκήματος, ὅπερ χρησιμεύει ἀνέκαθεν ὡς τόπος προσευχῆς ἐν τῇ συνοικία ταύτῃ καὶ ὀνομάζεται ἐκκλησία, καταρρεύσας ἐκ τῆς παρόδου τοῦ χρόνου, ἔχει ἀνάγκην ἐπισκευῆς. Δι’ ὃ αἰτεῖται ὅπως χορηγηθῇ ἄδεια ὑπὸ τοῦ ἱεροδικείου, ἵνα ἐπισκευασθῇ οὗτος ὡς εἶχε προηγουμένως, ἀφοῦ γίνῃ αὐτοψία καὶ ἐξακριβωθῇ ἡ κατάστασίς του. Ἕνεκα τούτου, διορισθείς, ἀπεστάλη ὁ Σεῒτ Μεχμὲτ ἐφέντης, ὅστις παραλαβὼν τοὺς κάτωθι ἀναφερομένους μουσουλμάνους, ὡς καὶ τοὺς ἀρχιτέκτονας Μᾶρκον Γεωργίου καὶ Μᾶρκον Θεοδώρου, μετέβη ἐπὶ τόπου πρὸς αὐτοψίαν. Ἐξακριβώσας ἐκ τῆς γενομένης καταμετρήσεως ὅτι ὁ πρὸς τὴν δυτικὴν πλευρὰν τῆς ἐκκλησίας ταύτης τοῖχος μήκους ἕνδεκα πήχεων, πλάτους ἑνὸς πήχεως καὶ ὕψους ἓξ καὶ ἡμίσεως πήχεων, ὡς καὶ ἡ πρὸς τὴν πλευρὰν ταύτην μικρὰ θύρα μήκους ἑνὸς καὶ ἡμίσεως πήχεως καὶ ὕψους ἑνὸς πήχεως, ἔχουν ἀνάγκην ἐπισκευῆς, συνέταξεν ἐπὶ τόπου σχετικὴν ἔκθεσιν, ἣν ἐπανελθὼν ἀνέγνωσεν ἐνώπιον τοῦ ἱεροδικείου. Δι’ ὃ ἔχοντες ὑπ’ ὄψει καὶ τὴν ρῆσιν τοῦ Κορανίου, καθ’ ἣν ἐπιβάλλεται ἡ ἐπισκευὴ τῶν καταδαφισθέντων, ἐξεδώσαμεν ἱεροδικαστικὴν ἄδειαν ἐπισκευῆς τῆς μνημονευθείσης ἐκκλησίας καὶ ἐπαναφορᾶς ταύτης εἰς τὴν προτέραν αὐτῆς κατάστασιν ἄνευ δικαιώματος ἐπεκτάσεως καὶ ἀνυψώσεως.

[11 Ἰανουαρίου 1686]

 

(Ἱεροδικεῖο Θεσσαλονίκης)

Οἱ φόρου ὑποτελεῖς ραγιᾶδες κάτοικοι τῆς ἐν Θεσσαλονίκῃ συνοικίας Ἁγίου Δημητρίου ὑπέβαλον εἰς τὴν Ὑψηλήν Μου πύλην ἀναφορὰν ἐκθέτοντες ὅτι ἡ στέγη καὶ οἱ τοῖχοι τῆς ἀπὸ τῆς αὐτοκρατορικῆς ἔτι κατακτήσεως εἰς χεῖρας αὐτῶν παραχωρηθείσης ἀρχαίας ἐκκλησίας των διὰ τῆς παρελεύσεως τοῦ χρόνου ἤρχισαν νὰ καταστρέφωνται καὶ νὰ καταρρέουν, ἕνεκα δὲ τούτου πρό τινος χρόνου ἐγένετο ὑπὸ τοῦ ἱεροδικείου αὐτοψία, καθ’ ἣν διεπιστώθη ὅτι πράγματι ἡ στέγη καὶ οἱ τοῖχοι αὐτῆς εἶναι ἑτοιμόρροποι καὶ χρήζουν ἐπισκευῆς. Διὰ τὴν ἐπισκευὴν ταύτην ἐξεδόθη ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἱεροδικαστικὸν χοτζέτιον. Παρεκάλεσαν δὲ ὅπως ἐπιτραπῇ ἡ ἐπισκευὴ  συμφώνως μὲ τὸ ἐκδοθὲν ἱεροδικαστικὸν χοτζέτιον τῶν χρησζόντων ἐπισκευῆς μερῶν αὐτῆς εἰς βαθμὸν ἐπιτρπόμενον ὑπὸ τοῦ δικαίου καὶ χωρὶς νὰ γίνῃ παραβίασις τοῦ παλαιοῦ ρυθμοῦ ἢ διεύρυνσις καὶ ὕψωσις αὐτῆς. …Διέταξα ὅπως…μὴ ἐπιτρέψητε εἰς οὐδένα νὰ ἐμποδίσῃ ὅπως ἐπισκευασθῇ ἡ στέγη καὶ οἱ τοῖχοι τῆς….ἐκκλησίας των…ἀλλὰ…νὰ ἐπιτρέψητε τὴν ἐπισκευὴν τῶν χρηζόντων ἐπισκευῆς μερῶν εἰς βαθμὸν ἐπιτρεπόμενον ὑπὸ τοῦ ἱεροῦ δικαίου χωρὶς νὰ μεταβληθῇ ὁ παλαιὸς ρυθμός· νὰ μὴ γίνῃ εὔρυνσις καὶ ὕψωσις αὐτῆς, ἀλλὰ νὰ προσέξητε, ἵνα μὴ μὲ τὴν πρόφασιν τῆς ἐπισκευῆς παραβιασθῇ ὁ ἀρχαῖος αὐτῆς ρυθμός

[Ἀδριανούπολη 29-6-1699]

 

(ΙΘ)

…Ἂν καὶ οὐδεμία ἐπισκευὴ ἐπετρέπετο ἄνευ ὑψηλοῦ φιρμανίου, ἀνεκοινώθη ὅτι οἱ Ἑβραῖοι καὶ οἱ Χριστιανοὶ παρὰ τὰ ἐθιζόμενα ἐν τῷ καζᾷ Θεσσαλονίκης καὶ εἰς τοὺς δήμους αὐτοῦ προέβησαν ἄνευ φιρμανίου εἰς τὴν ἐπισκευὴν τῶν ἐκκλησιῶν τῶν ὑψώσαντες αὐτὰς ἐπὶ πλέον· προσθέσαντες δὲ καί τινα σύμβολα ἀπετόλμησαν νὰ ἐκτελέσουν τὰς βλασφημίας των. Διὰ τὴν ἐξέτασιν καὶ ἀνακάλυψιν τῶν ἀποτολμησάντων νὰ ἐπισκευάσουν τὰς τοιαύτας ἐκκλησίας ἄνευν ὑψηλοῦ φιρμανίου καὶ ἐκτελέσουν τὰς βλασφημίας των […] νὰ ἀναφέρητε εἰς τὸ διβάνιον τῆς Ρούμελης ἐκτενῶς καὶ ἐπακριβῶς τοὺς ἀποτολμήσαντες ταῦτα Ἑβραίους καὶ Χριστιανοὺς καὶ νὰ συμμορφωθῆτε μὲ τὴν παροῦσαν διαταγήν.

[2-1-1709]

 

(ΙΘ)

…Νὰ ἐξετάσητε καὶ ἐπιθεωρήσητε διὰ τοῦ ἀπεσταλμένου ὑπαλλήλου τὰς εἰς τοὺς ρηθέντες καζᾶδες, κωμοπόλεις καὶ χωρία ἐκκλησίας τῶν ἀπίστων, αἵτινες ἐπεσκευάσθησαν ἄνευ φιρμανίου ἤ, ἐκδοθέντος φιρμανίου διὰ τὴν ἐπισκευήν των, ἐπεξετάθησαν καὶ ὑψώθησαν καθ’ ὑπέρβασιν τοῦ παλαιοῦ αὐτῶν ρυθμοῦ, καὶ νὰ ἀναφέρητε ἐπακτριβῶς τὰ νεωστὶ κτισθέντα καὶ ἐπισκευασθέντα τμήματα αὐτῶν.

[16-10-1714]

 

(ΙΘ)

Ἀναφέρεται ὅτι ἡ ἐντὸς τοῦ φρουρίου Θεσσαλονίκης ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Νικολάου εἶχε ὑποστῆ βλάβην, διὰ τὴν ἐπιδιόρθωσιν δὲ τῶν χρηζόντων ἐπισκευῆς μερῶν αὐτῆς χωρὶς νὰ ἐπέλθῃ τροποποίησις τοῦ ἀρχαίου αὐτῆς ρυθμοῦ καὶ εὐρυνθῇ ἢ ὑψωθῇ, οἱ φόρου ὑποτελεῖς Θεσσαλονικεῖς….ἐπιτυχόντες ἐπιτηδείως τὴν ἔκδοσιν ὑψηλοῦ φιρμανίου, κατεδάφισαν ἐκ θεμελίων τῆν ἐκκλησίαν ταύτην καὶ ἐπανέκτισαν αὐτὴν ἐπεκτείναντες τὸ παλαιὸν πλάτος καὶ ὕψος καὶ προσθέσαντες πολλὰ παραρτήματα. Ταῦτα ἀνεκοινώθησαν ὑπὸ τοῦ ὑψηλοῦ κράτους εἰς τὸ διβάνιον τῆς Ρούμελης καὶ ὅτι αἱ ἐργασίαι εὑρίσκονται εἰς τὸ τέλος των. Εἶναι ἄξιον ἀπορίας πῶς οὗτοι ἀπετόλμησαν νὰ διαπράξουν τοῦτο εἰς μίαν μεγάλην πόλην, ὡς ἡ Θεσσαλονίκη, ἡ ὁποία συγκεντρώνει πολλοὺς μουσουλμάνους. Ἐξεδόθη ἤδη διαταγή, ὅπως οἱ φόρου ὑποτελεῖς οὗτοι συλληφθοῦν ὅλοι μετὰ τῶν ἐγγράφων των, χωρὶς νὰ δραπετεύσῃ οὐδείς, καὶ παραδοθοῦν εἰς τὸν ἀπεσταλμένον ὑπάλληλον, ἵνα προσαχθοῦν εἰς τὸ διβάνιον τῆς Ρούμελης. […] νὰ συλλάβητε ὁπωσδήποτε ὅλους τοὺς φόρου ὑποτελεῖς.

[7-10-1722]

 

Κατηγγέλθη ἡμῖν ὅτι οἱ ραγιᾶδες τοῦ χωρίου Ἐπανωμῆς…ὑποστηριζόμενοι ὑπὸ τοῦ τιμαριούχου Ντάρογλου Ἀχμέτ, κατεδάφισαν ἄνευ ὑψηλοῦ φιρμανίου τὴν εἰς τὸ χωρίων των ἐκκλησίαν καὶ ἀνωκοδόμησαν αὐτήν, ἐπεκτείναντες πέραν τοῦ ἀρχαίου ρυθμοῦ της, δι’ ὃ ἐξεδόθη ἡ παροῦσα διαταγή. Ὅταν σὺν Θεῷ φθάσῃ, νὰ διορίσητε ἐκ μέρους τοῦ ἱεροδικείου ἀντιπρόσωπον, ὁ ὁποῖος νὰ μεταβῇ ἐπὶ τόπου μετὰ τοῦ ἀπεσταλμένου ὑπάλληλου καὶ νὰ ἐνεργήσῃ τὴν δέουσαν αὐτοψίαν καὶ ἔρευναν, παραδίδων τοὺς δημογέροντας τοῦ χωρίου τούτου μετὰ τοῦ τιμαριούχου των Ντάρογλου Ἀχμὲτ εἰς τὸν ἀπεσταλμενον τοῦτον, ὅστις νὰ τοὺς προσαγάγῃ μετὰ τῶν ἐγγράφων των εἰς τὸ διβάνιον τῆς Ρούμελης, μὴ ἀκούων οὐδεμίαν δικαιολογίαν καὶ αἰτιολογίαν αὐτῶν, ἀλλὰ συμμορφούμενος μὲ τὴν διαταγὴν ταύτην.

[23-11-1724]

 

Πρὸς τοὺς σοφολογιωτάτους ἱεροδικαστάς […] Ἅμα φθάσῃ τὸ παρὸν ὑψηλόν Μου αὐτοκρατορικὸ φιρμάνιον, ἔστω γνωστὸν ὅτι κατὰ τὰ ἀνέκαθεν καὶ ἔκπαλαι κρατοῦντα ἐν ταῖς χώραις τοῦ θεοφρουρήτου κράτους τοῦ Ἰσλὰμ ἡ ἀνέγερσις εἴς τινα πόλιν ἢ χωρίον νέων ἐκκλησιῶν ἢ μονῶν, ἀνηκουσῶν εἰς ἀπίστους, ἀπαγορεύεται ἀπολύτως καὶ ὅτι μόνο ἡ ἐπιδιόρθωσις καὶ ἐπισκευὴ τῶν ἤδη ὑπαρχουσῶν παλαιῶν ἐπιτρέπεται καὶ αὕτη κατόπιν εἰδικῆς ἀδείας, χορηγουμένης παρὰ τῆς γραμματείας τοῦ ὑψηλοῦ χαλιφάτου Μου. Παρ’ ὅλα ταῦτα παρετηρήθη εἴς τινα μέρη τῆς ἐπικρατείας ὅτι οἱ ἄπιστοι κατ’ ἐπανάληψιν ἐπεχείρησαν νὰ ἀνεγείρουν νέας ἐκκλησίας καὶ μονάς, πρᾶγμα ὅπερ τελείως ἀπαγορεύεται, ἢ νὰ ἐπισκευάσουν παλαιὰς τοιαῦτας ἄνευ ἀδείας. Ὅθεν διατάσσομεν καὶ παραγγέλομεν ἵνα ἐφεξῆς ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ ἐπιτρέπητε εἰς τοὺς ἀπίστους νὰ ἀνεγείρουν νέας ἐκκλησίας ἢ μονὰς ἢ ἐπισκευάζουν καὶ ἐπιδιορθώνουν παλαιὰς ἄνευ εἰδικῆς ἀδείας. Ἐν πάσῃ περιπτώσει πρέπει νὰ προσέχητε, ὅπως κατὰ τὴν γενησομένην ἐπισκευὴν εἰς παλαιάν τινα ἐκκλησίαν ἢ μονὴν τηρῆται ἀπαρεγκλίτως ἡ ἀρχή, ὅπως μὴ ὑπερβαίνῃ αὕτὴ τὰς ἀρχικὰς διαστάσεις εἰς ὕψος καὶ πλάτος, ἀλλὰ νὰ ἐφαρμόζωνται αἱ ἐν τῇ σχετικῇ ἀδείᾳ ρητῶς ἀναφερόμεναι λεπτομέρειαι. Ἐπιπροσθέτως διατάσσομεν ὅπως ἐπιστήσητε ἐφεξῆς τὴν προσοχήν σας και προβῆτε εἰς γενικὸν ἔλεγχον καθ’ ὅλην τὴν περειφέρειάν σας μήπως ἐκ νέου ἐπισκευάζωνται ἄνευ ἀδείας ἢ κατὰ παράβασιν τῶν λεπτομερειῶν τῆς σχετικῆς ἀδείας, ὁπότε θέλετε ἀπαγορεύσει τελείως τὴν ἐξακολούθησιν τῶν ἐργασιῶν, τοὺς δὲ ἐπιχειρήσαντας τὴν τοιαύτην ἀνομία καὶ ἀσέβειαν θὰ συλλαμβάνητε καὶ θὰ τιμωρῆτε παραδειγματικῶς. Ἐγράφη… ἐν τῇ εὐδαιμόνι πόλει τῆς Κωνσταντινουπόλεως.

[25 Μαρτίου 1723]

 

Σοφολογιώτατοι ἱεροδίκαι τῶν καζάζων… Καθίσταται γνωστὸν ὅτι ἡ ἀνέγερσις νέων ἐκκλησιῶν ἐν ταῖς Ὀθωμανικαῖς χώραις τυγχάνει ἀπηγορευμένη. Πλὴν ὅμως ἡ ἐπισκευὴ τῶν κατὰ τὴν ἅλωσιν ἀφεθεισῶν εἰς χεῖρας τῶν ραγιάδων καὶ καταστραφεισῶν ἐκ τῆς παρόδου τοῦ χρόνου ἐπετράπη ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ μὴν εἰσάγωνται ἔξωθεν ξυλεία καὶ λίθοι καὶ νὰ μὴν ἐπεκτείνωνται ἢ ἀνυψῶνται περισσότερον τοῦ προηγουμένου καὶ τοῦτο μετὰ αὐτοψίαν καὶ ἐξέτασιν τῆς ἐπισκευασθησομένης οἰκοδομῆς ὑπὸ τῶν λοιπῶν βαλήδων καὶ ἱεροδικῶν, τὴν καταμέτρησιν τῶν διαστάσεων αὐτῶν καὶ τὴν λεπτομερῆ περιγραφὴν τῶν δεομένων ἐπισκευῆς μερῶν αὐτῶν, ὡς καὶ τὴν ἔκδοσιν αὐτοκρατορικοῦ φιρμανίου κατόπιν αἰτήσεως τῶν ἐνδιαφερομένων, τῶν γενομένων ἐπισκευῶν ἐξεταζομένων καὶ μετὰ τὴν ἀποπεράτωσίν των διὰ τὸν σχετικὸν ἔλεγχον κατὰ τὰ εἰωθότα. Πλὴν ὅμως ἐσχάτως ὁ νόμος οὗτος δὲν τηρεῖται, παρατηρεῖται δὲ ὅτι οἱ ραγιάδες εἰς τὰς πόλεις καὶ τὰ χωρία, ὡς καὶ οἱ μοναχοὶ τῶν μονῶν εἰς τὰς πεδιάδας καὶ τὰ ὅρη, βασιζόμενοι εἰς τοὺς ἀγιὰν καὶ τοὺς ἀξιωματούχους τοῦ βιλαετίου καὶ μὲ τὴν προστασίαν καὶ ὑποστήριξιν αὐτῶν εἰσάγοντες ἔξωθεν λίθους καὶ ξυλείαν ἐπισκευάζουν τὰς ἐκκλησίας των ἐπετείνοντες καὶ ἀνυψοῦντες αὐτὰς ἐναντίον τοῦ ἱεροῦ νόμου καὶ ἔστιν ὅτε ἀνεγείρουν καὶ νέας ἐκκλησίας.

Ἐπειδὴ οἱ τολμῶντες νὰ διαπράξουν τοιαύτας παρανόμους πράξεις ραγιᾶδες καὶ οἱ ὑποστηρίζοντες αὐτὰς ἀγιὰν καὶ ἀξιωματοῦχοι ἀνακαλυπτόμενοι δέον νὰ συλλαμβάνωνται καὶ νὰ τιμωρῶνται πρὸς παραδειγματισμὸν τῶν ἄλλων, συνετάχθη καὶ ἀπεστάλη ὑμῖν διὰ τοῦ ἀπεσταλμένου…ἡ παροῦσα διαταγή, ἅμα τῇ λήψει τῆς ὁποίας ὀφείλετε νὰ ἐξετάσετε εἴτε ἱεροδικαστικῶς εἴτε διὰ τοῦ ἀπεσταλμένου ἐντὸς τῶν πόλεων καὶ τῶν χωρίων τῆς περιφερείας σας, ἐὰν ἀνηγέρθησαν, ὡς ἐλέχθη ἀνωτέρω, νέαι ἐκκλησίαι ἄνευ ἀδείας ἢ ἐπεσκευάσθησαν ἄνευ ἀδείας ἢ ἐξεδόθησαν μὲν αὐτοκρατορικαὶ ἄδειαι, ἀλλ’ ἐγενοντο ὑπερβάσεις αὐτῶν δι’ ἐπεκτάσεως ἢ ἀνυψώσεως, ἵνα ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει προβῶμεν εἰς τιμωρίαν τῶν ἀποτολμησάντων νὰ διαπράξουν τὰς κολασίμους ταύτας πράξεις ραγιάδων, ἀποστέλλοντες αὐτοὺς εἰς Θεσσαλονίκην διὰ τοὺ μνημονευθέντος ἀπεσταλμένου καὶ ἀναφέροντες ἡμῖν τὰ ὀνόματα τῶν συνηργησάντων ἐν προκειμένῳ ἀγιὰν καὶ ἀξιωματούχων.

[19 Αὐγούστου 1728]

 

Σοφολογιώτατε ἱεροδίκα Βεροίας…Καθίσταται γνωστὸν ὅτι, ἀνέκαθεν αἱ διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ματαίων θρησκευτικῶν τελετῶν των ἀνεγειρόμεναι ἐκκλησίαι τῶν χριστιανῶν δύνανται νὰ ἐπισκευάζωνται μόνον δι’ ὑψηλῆς διαταγῆς, μὴ ἐπιτρεπομένης τῆς ἀνεγέρσεως νέων ἐκκλησιῶν, καὶ μολονότι αἱ τοιαῦται ἀπαγορεύσεις διετυπώθησαν δι’ ἐπανειλημμένων διαταγῶν καὶ οὐδεὶς ἐτόλμα μέχρι τοῦδε νὰ παραβῇ τὴν ἐν προκειμένῳ ὑφισταμένην ἀπαγόρευσιν, ὡς πληροφορούμεθα θετικῶς ὁ ἐκ τῶν θυρωρῶν τῶν αὐτοκρατορικῶν ἀνακτόρων καὶ πρόκριτος τῆς πόλεως Κατερίνης Μεχμὲτ ἀγᾶς πρὸ δύο ἐτῶν, λαβὼν παρὰ τοῦ ἱεροδίκου Βεροίας μίαν ἱεροδικαστικὴν ἄδειαν ἐπισκευῆς, ἐπέτρεψε τὴν ὁλοσχερῆ κατεδάφισιν τῆς ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Βεροίας καὶ ἐντὸς του τσιφλικίου του ὀνόματι Στουπὶ κειμένης κατεστραμμένης παλαιᾶς ἐκκλησίας καὶ τὴν ἐκ νέου ἀνέγερσιν αὐτῆς. Ὅθεν οἱ δημογέροντες καὶ οἱ ἱερεῖς τοῦ χωρίου τούτου ἀνεγείραντες τὴν ἐκκλησίαν ταύτην ἐναντίον τῆς βουλήσεως τοῦ σουλτάνου ἡμῶν κατέστησαν τημωρητέοι διὰ ποινῆς, ἁρμοζούσης εἰς τοιούτους παραβάτας. Διὰ ταῦτα σύ, ἱεροδίκα, διόρισον ἀντιπρόσωπον, ἵνα ἐξετάσῃ καὶ διαλευκάνῃ τὴν ὑπόθεσιν ταύτην μεταβαίνων ἐπὶ τόπου μετὰ τοῦ διορισθέντος παρ’ ἡμῶν ἀπεσταλμένου καί, ἐὰν πράγματι ἀνηγέρθη αὕτη, ὡς ἀνεφέρθη ἡμῖν, προσάγαγε τοὺς δημογέροντας καὶ τοὺς ἱερεῖς τοῦ χωρίου τούτου εἰς Θεσσαλονίκην συνοδείᾳ τοῦ εἰρημένου ἀπεσταλμένου, ἵνα ὑποστοῦν τὴν δέουσαν τιμωρίαν, ἀναφέρων ἡμῖν καὶ ἐὰν πράγματι ὁ ἐπιτρέψας τὴν παράνομον ταύτην πρᾶξιν τυγχάνῃ ὁ ἀγᾶς οὗτος, ἵνα προβῶμεν εἰς τὴν διόρθωσιν τοῦ τυχὸν λανθασμένου ὀνόματος τοῦ ἐπιτρέψαντος. Δι’ ὃ συνετάχθη καὶ ἀπεστάλη ἡ παροῦσα διαταγὴ ἐκ τοῦ διαβανίου Θεσσαλονίκης, ἅμα τῇ ἀφίξει τῆς ὁποίας δέον νὰ συμμορφωθῆτε ἀπέχοντες πάσης ἀντιθέτου ἐνεργείας

[1-11-1795]

 

Εἰδικά, γιὰ τὴ Θεσσαλονίκη, ἡ Θ. Σ. Μαντοπούλου – Παναγιωτοπούλου, Θρησκευτική αρχιτεκτονική στη Θεσσαλονίκη κατά την τελευταία φάση της Τουρκοκρατίας (1839-1912) Εκκλησίες – Συναγωγές – Τζαμιά. Διδακτορική Διατριβή, Θεσσαλονίκη 1989, σ. 438, σημειώνει:

Η ανέγερση ναών στη θέση προγενέστερων και η επισκευή παλιών εκκλησιών επιτρεπόταν μετά από έκδοση ειδικού φιρμανιού· η διαδικασία όμως της έκδοσης ήταν εξαιρετικά δύσκολη, πολύπλοκη και δαπανηρή. Επιπλέον η άδεια δινόταν με τον ρητό όρο να μην επεκταθεί ή ανυψωθεί το παλιό οικοδόμημα, ούτε να τροποποιηθεί ο αρχικός του ρυθμός. Για την τήρηση των όρων αυτών γινόταν διαρκείς έλεγχοι. Παρ’ όλα αυτά μερικές φορές οι χριστιανοί, αφού κατόρθωναν να πάρουν την άδεια επισκευής (συχνά δωροδοκώντας), κατεδάφιζαν κρυφά την παλιά εκκλησία και στη θέση της έκτιζαν καινούργια. Φαίνεται όμως ότι οι διαστάσεις της τελευταίας δεν υπερέβαιναν αυτές της προηγούμενης. Σε πολλές περιπτώσεις οι Τούρκοι υποχρέωναν τους χριστιανούς να τελειώσουν τις εργασίες επισκευής σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Υπάρχουν παραδείγματα εκκλησιών που κτίστηκαν ολόκληρες σε σαράντα μόλις μέρες […] Οι χριστιανοί ήταν υποχρεωμένοι να μην τοποθετούν σταυρούς στις όψεις και στις στέγες των εκκλησιών τους

 

Advertisements
This entry was posted in Θεσσαλονίκη, Ισλάμ, Μακεδονία, Τούρκοι, θρησκεία and tagged , , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

1 Response to Ἀνέγερση καὶ ἐπισκευὴ ἐκκλησιῶν στὴν Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία (17ος – 18ος αἰ.)

  1. Ο/Η Ἀνώνυμος λέει:

    Θυμᾶμαι ποὺ διάβαζα πρὸ ἐτῶν τὴν διατύπωση κάποιου φιρμανίου (;), τεσκερὲ (;), τὸ ὁποῖο ἔδινε ἄδεια γιὰ κάποια δραστηριότητα μοναχῶν (οἰκοδομικὴ ἤ ὄχι, δὲν θυμᾶμαι …) στὴν πολυπολιτισμικὴ κι ἀνεκτικὴ Ὀθωμανικὴ αὐτοκρατορία.
    Τοὺς στόλιζε, λοιπόν, στὸ προοίμίο του καταλλήλως, τοὺς καλογέρους:
    «ἔνιοι ἐκ τῶν τὸν Ἅδην κατοικητήριον ἐχόντων μοναστικῶν ταγμάτων …» κττ.

    Οἱ Ναζὶ ποὺ χρησιμοποίησαν ἀνάλογο wording, περὶ «ὑπανθρώπων» ἢ «lebensunwürdiges Leben», θεωροῦνται (εὐλόγως καὶ δικαίως) ἄξιοι γιὰ τὴν κρεμάλα τῆς Νυρεμβέργης ἀπ᾽ τοὺς ἴδιους αὐτοὺς κυρίους/κυρίες, οἱ ὁποῖοι μᾶς προμοτάρουν τὸ ἐρντογανικὸ αὐτὸ ἀφήγημα, τῆς ἀνεκτικότητας κλπ.
    (Περιορίζομαι στὸ σημειολογικὸ μέρος καὶ μόνο, χωρὶς κἂν νὰ συζητήσουμε γιὰ τὴν φρικώδη καθημερινότητα τῶν dhimmi, ποὺ κρύβεται/ὑπονοεῖται κάτω ἀπὸ τὶς γραμμὲς τέτοιων κειμένων…).
    Ρέ, ἄειστ᾽ ἀπὸ ᾽δῶ χάμου!

    Προτιμῶ ἀπὸ τὶς (δίκαιες) ἀγχόνες τῆς Νυρεμβέργης
    τὴν διακήρυξη τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς Ἐπιδαύρου, α´. Ἰανουαρίου ,αωκβ´,
    «Tὸ ἑλληνικὸν ἔθνος, τὸ ὑπὸ τὴν ΦΡΙΚΩΔΗ ὀθωμανικὴν δυναστείαν,
    μὴ δυνάμενον νὰ φέρη τὸν ΒΑΡΥΝ καὶ ἀπαραδειγμάτιστον ΖΥΓΟΝ τῆς ΤΥΡΑΝΝΙΑΣ ..».
    Μοῦ ἀρέσει καὶ ἡ πιὸ λαϊκότροπη version της, ἡ Κωλοκοτρώνεια,
    «Τοῦρκος μὴ μείνη στὸ Μωριά, μηδὲ στὸν κόσμον ὅλο!»,
    κι ἂς μοῦ ποῦν οἱ κύριοι αὐτοί, οἱ ξεσκολισμένοι στὸν ἀριστερισμό, ὅτι ἡ ρήση αὐτὴ ὄζει λικβινταρισμοῦ (τό ᾽χω ἀκούσει καὶ αὐτό, ἀπὸ πρώην ΚΝίτες!).

    Συμπέρασμα – καὶ πολλὰ μπράβο γιὰ τὴν ἀνάρτησή σας :

    Στηρίζουμε πάσῃ δυνάμει τὸ κεκτημένο τοῦ 1821/1912,
    τὸ κεκτημένο δηλ. τοῦ ἑλληνικοῦ ἐθνοκράτους,
    ποὺ -μ᾽ ὅλες τὶς ἀνεπάρκειές του- ἀποτέλεσε πολύτιμο κέλυφος γιὰ τὴν ἐπιβίωση τοῦ ἔθνους.

    Αρέσει σε 1 άτομο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s