Μάχες μὲ νύχια καὶ μὲ δόντια στὴν πολυπολιτισμικὴ Θεσσαλονίκη

Στὰ ὀθωμανικὰ ἔγγραφα τοῦ ἰσλαμικοῦ ἱεροδικείου τῆς Θεσσαλονίκης μπορεῖ κανεὶς νὰ πληροφορηθεῖ γιὰ τὸν ἐμπορικὸ ἀνταγωνισμὸ μεταξὺ τοῦ ἑλληνορθόδοξου καὶ τοῦ ἑβραϊκοῦ στοιχείου τῆς πόλης. Προκειμένου νὰ μετακυλήσουν οἱ Ἑβραῖοι στοὺς Ἕλληνες τὸ βάρος πληρωμῆς του 12,5% (0,5/4) τῶν συνολικῶν φόρων ποὺ ἀπέδιδε ἡ πόλη στὸ σουλτανικὸ ταμεῖο καὶ τὸ ὁποῖο (12,5%) ἀρχικὰ εἶχε ὁριστεῖ νὰ πληρώνουν οἱ ἴδιοι (καὶ κατόπιν, προκειμένου οἱ Ἕλληνες νὰ τὸ ξαναρίξουν στοὺς Ἑβραίους), ἔγιναν ἀλλεπάλληλες αἰτήσεις καὶ ἐκδόθηκαν τουλάχιστον ὀκτὼ φιρμάνια σὲ διάστημα 60 ἐτῶν (1715-1775· ἐκ τῶν ὁποίων τὰ ἑπτὰ πρῶτα φιρμάνια στὰ πρῶτα 16 χρόνια), τὰ ὁποῖα συχνὰ ἀνέτρεπαν τὸ ἕνα τὶς ἀποφάσεις τοῦ προηγούμενου. Κάθε φορά, ἡ κάθε πλευρὰ προσεταιριζόταν διάφορους τούρκους ἀξιωματούχους (πιθανόν, ἔπειτα ἀπὸ δωροδοκία), ποὺ εἰσηγοῦνταν ἀντίστοιχα στὸν Σουλτάνο ὑπὲρ τῆς φορολογικῆς ἐλάφρυνσης τῶν Ἑβραίων ἢ τῶν Ἑλλήνων. Οἱ Μουσουλμάνοι τῆς πόλης ἀπὸ νωρὶς εἶχαν δηλώσει εὐθαρσῶς ὅτι δὲν μποροῦν νὰ τὰ βγάλουν πέρα μὲ μιὰ τόσο δυσβάστακτη φορολογία, καὶ κατάφεραν ἔκτοτε νὰ πληρώνουν λιγότερο ἀπὸ Ἑβραίους ἀλλὰ καὶ Ἕλληνες. Τὸ βασικὸ στὴν ἀνάρτηση αὐτὴν δὲν εἶναι κανένας -σὲ μένα ἀνύπαρκτος- ἀντιεβραϊσμός (οἱ Τοῦρκοι φταῖγαν, ποὺ ὄντας κυρίαρχοι ἐπέτρεπαν διάφορα ἔκτροπα), ἀλλὰ ἡ διαπίστωση γιὰ τὴν ἀντιπάθεια μεταξὺ τῶν ἐθνοτήτων τῆς Θεσσαλονίκης: Ἐδῶ, δὲν περισσεύει χῶρος γιὰ χαριεντισμοὺς τοῦ πέρα μαχαλᾶ καὶ γλοιώδεις ρομαντικὲς ἀναπολήσεις: Ὅ,τι γλίτωνε ὁ ἕνας, τὸ φορτωνόταν ὁ Ἄλλος, μὲ συνέπειες γιὰ τὴ ζωή του, τὴ ζωή τῶν παιδιῶν του κ.ο.κ.  Ἕνας παράδεισος ἁρμονικῆς συνύπαρξης ἐθνῶν, φυλῶν καὶ θρησκειῶν, πού, κανονικά, θὰ ὑπῆρχε μόνο στὰ παραμύθια ἐὰν δὲν εἶχε ἤδη ἐνσαρκωθεῖ ἱστορικὰ στὴν ὀθωμανικὴ Θεσσαλονίκη…

Ὡς ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τῆς φοροελάφρυνσης χρησιμοποιήθηκαν ἡ πληθυσμιακὴ σύνθεση τῆς πόλης, τὸ πλῆθος τῶν φτωχῶν καὶ τῶν πλουσίων σὲ κάθε μία ἐθνότητα, ἡ μόνιμη ἢ προσωρινὴ ἐγκατάσταση μελῶν κάθε ἐθνοθρησκευτικῆς κοινότητας στὴν Θεσσαλονίκη, τὰ φορολογικὰ προνόμια κάθε κοινότητας κ.ἄ. Πάντως, σύμφωνα μὲ στοιχεῖα διάφορων πληθυσμιακῶν ἐκτιμήσεων στὸ διάστημα 1714-1777 (τὸ ὁποῖο ἀντιστοιχεῖ χονδρικὰ στὴν περίοδο 1715-1775), οἱ Ἑλληνορθόδοξοι ἀφενὸς ἦταν σταθερὰ λιγότεροι τῶν Ἑβραίων, ἀφετέρου ἀποτελοῦσαν ἕνα ποσοστὸ τοῦ πληθυσμοῦ κυμαινόμενο μεταξὺ 10% – 30%. Ὡστόσο, ὅπως εἴπαμε, γιὰ τοὺς Ὀθωμανοὺς μόνη ἡ πληθυσμιακὴ σύνθεση δὲν ἦταν ἱκανὴ συνθήκη γιὰ τὴν παραχώρηση φοροελάφρυνσης. Παρακάτω, μιὰ περίληψη τῶν ἐγγράφων αὐτῶν, ποὺ βρίσκονται στὸ Ἰ. Βασδραβέλλης, Ἱστορικὰ ἀρχεῖα Μακεδονίας, τ. 1 [Μακεδονικὴ Βιβλιοθήκη 13], Θεσσαλονίκη 1952:

Σύμφωνα μὲ τοὺς Χριστιανοὺς τῆς Θεσσαλονίκης, σὲ αἴτησή τους, ἀρχικὰ ὁ φόρος ποὺ ἔδινε ἡ πόλη μοιραζόταν σὲ τρία ἴσα μερίδια, Μουσουλμάνων, Χριστιανῶν καὶ Ἑβραίων. Οἱ Μουσουλμάνοι κάποια στιγμὴ δήλωσαν ὅτι δὲν ἔχουν οἰκονομικὴ ἀντοχή, ὁπότε οἱ φόροι τῆς πόλης διαιρέθηκαν σὲ τέσσερα μερίδια, ἀπὸ τὰ ὁποία τὸ ¼ πλήρωναν οἱ Μουσουλμάνοι καὶ ἀπὸ 1,5/4 οἱ Χριστιανοὶ καὶ οἱ Ἑβραῖοι. Οἱ τελευταῖοι, ὅταν ἐγκαταστάθηκε στὴν πόλη ἡ ἐξ Ἀγράφων χριστιανικὴ ὁμάδα τῶν «Σκούρτα», ὑποστήριξαν ὅτι οἱ Χριστιανοὶ ἔγιναν περισσότεροι καὶ πρέπει νὰ πληρώσουν αὐτοὶ τὸ 0,5/4. Παρὰ τὶς δύο συνεχόμενες αἰτήσεις τους, ἀπέτυχαν, καὶ μὲ τὸ παρὸν ὀθωμανικὸ ἔγγραφο διατηρήθηκε ἡ ἀναλογία φόρου 1 Μουσουλμάνοι, 1,5 Χριστιανοί, 1,5 Ἑβραῖοι.

[Φιρμάνι τῆς 20-6-1715]

 

Νέο ἔγγραφο, μὲ βάση τὸ ὁποῖο ἂν καὶ ζητήθηκε, καὶ ὁρίστηκε, καταρχὰς νὰ πληρώνουν οἱ Χριστιανοὶ τὰ 2/4 τῶν φόρων (1/4 οἱ ντόπιοι καὶ ¼ οἱ ἐξ Ἀγράφων Ἕλληνες), οἱ Μουσουλμάνοι τὸ ¼ καὶ ὁμοίως οἱ Ἑβραῖοι τὸ ¼, τελικὰ ἡ ἀναλογία ἀποφασίστηκε νὰ εἶναι 1 Μουσουλμάνοι, 1,5 Χριστιανοὶ καὶ 1,5 Ἑβραῖοι.

[24-8-1718]

 

Σὲ τρίτο ἔγγραφο ὑποστηρίζεται ὅτι οἱ Χριστιανοὶ εἶναι διπλάσιοι τῶν ἄλλων ἀπίστων (δηλαδή, τῶν Ἑβραίων) καὶ ὅτι οἱ Ἑβραῖοι ὄντας ταγμένοι στὴν κατασκευὴ τῆς τσόχας τῶν στολῶν τῶν γενιτσάρων, εἶναι ἀπαλλαγμένοι ἀπὸ τὶς λοιπὲς εἰσφορὲς πλὴν τοῦ κεφαλικοῦ φόρου. Ἔτσι, ἀποφασίζεται ὅτι ἡ ἀναλογία πρέπει νὰ ἀλλάξει ξανὰ σέ: ¼ Μουσουλμάνοι, 2/4 Χριστιανοί, ¼ Ἑβραῖοι.

[31-12-1720]

 

Σὲ τέταρτο φιρμάνι, ἀνακαλεῖται ἡ ἀπόφαση μὲ τὴν ὁποία οἱ Χριστιανοὶ θὰ πληρώνουν τὰ 2/4 τῶν φόρων, καὶ ἐπανέρχεται ἡ ἀπόφαση γιὰ τὸ 1,5/4 τῶν φόρων ἀπὸ Χριστιανοὺς καὶ Ἰουδαίους, γιατὶ «ἡ ὁμὰς τῶν Ἑβραίων ρέπουσα πρὸς τὴν κακίαν καὶ διαρκῶς φιλονικοῦσα, ἠλλοίωσε τὴν δοθεῖσαν λύσιν».

[8-6-1721]

 

Σὲ πέμπτο φιρμάνι, ὑποστηρίζεται ὅτι οἱ Ἑβραῖοι τῆς Θεσσαλονίκης εἶναι πτωχοὶ καὶ ἀπαλλαγμένοι ἀπὸ τὶς συνηθισμένες καὶ ἀναγκαστικὲς εἰσφορές, ἐνῶ οἱ Ἕλληνες εἶναι πλούσιοι καὶ κτηματίες. Κατὰ συνέπεια, ἐπανέρχεται ἡ ἀπόφαση: Πρέπει οἱ Ἕλληνες νὰ πληρώνουν τὰ 2/4 τῶν φόρων καὶ οἱ Ἑβραῖοι τὸ ¼.

[10-2-1722]

 

Σὲ ἕκτο φιρμάνι, ὑποστηρίζεται ὅτι οἱ ἐξ Ἀγράφων Ἕλληνες ἐπανῆλθαν στὶς πατρίδες τους κι ὅτι ἑπομένως πρέπει νὰ ἐπανέλθει ἡ ἀναλογία φόρων: 1 Μουσουλμάνοι, 1,5 Ἕλληνες, 1,5 Ἑβραῖοι.

[27-4-1731]

 

Σὲ ἕβδομο φιρμάνι, ὑποστηρίζεται ὅτι οἱ Ἑβραῖοι εἶναι φτωχοὶ καὶ ἀσχολούμενοι μὲ τὴν γενιτσαρικὴ τσόχα, ἐνῶ οἱ Ἕλληνες στηριζόμενοι σὲ πολὺ πλούσιους ἐμπόρους καὶ ἰσχυρὰ πρόσωπα, καὶ χάρη σὲ ψευδεῖς εἰσηγήσεις, ἄλλαξαν ὑπὲρ αὐτῶν τὴν ἀναλογία φόρου, ἡ ὁποία ὅμως τώρα ἐπανέρχεται στό: 1/4 Μουσουλμάνοι, 2/4 Ἕλληνες, ¼ Ἑβραῖοι.

[15-7-1731]

 

Σὲ ὄγδοο σχετικὸ φιρμάνι, ὑποστηρίζεται ὅτι ἐξαιτίας τῆς ἀπόφασης ποὺ ἐκδόθηκε ἔπειτα ἀπὸ παρακλήσεις τῶν Ἑλλήνων καὶ μὲ βάση τὴν ὁποία οἱ Ἑβραῖοι θὰ πλήρωναν τὸ ἴδιο ποσὸ μὲ τοὺς Ἕλληνες, ἐπῆλθε χαλάρωση στὴν ἐργασία τῆς ὕφανσης τῆς τσόχας τῶν γενιτσάρων ἀπὸ τοὺς Ἑβραίους καὶ ὑπῆρχε φόβος γιὰ διακοπὴ τῶν ἐργασιῶν. Κατὰ συνέπεια, λέει τὸ φιρμάνι, ἐπανέρχεται ἡ ἀναλογία τῶν φόρων στό: 1/4 Μουσουλμάνοι, 2/4 Ἕλληνες, ¼ Ἑβραῖοι.

[19-8-1775]

 

Ἡ ἀναλογία αὐτὴ παρέμεινε σταθερὴ ἕως τὸ 1825, ὁπότε μὲ νέο φιρμάνι διαπιστώθηκε ὅτι οἱ Ἕλληνες εἶναι πολὺ λίγοι ἐνῶ οἱ Ἑβραῖοι κατὰ πολὺ περισσότεροι καὶ πλουσιότεροι, καὶ ὅτι κατὰ συνέπεια πρέπει νὰ ἀλλάξει ἡ φορολογία τους.

 

Πέρα ἀπὸ τὸ ποσοστὸ τοῦ δημοτικοῦ φόρου, διαμάχες ὑπῆρξαν καὶ σὲ ἐπιμέρους ζητήματα:

Μὲ ἔγγραφό τους οἱ χριστιανοὶ γουναράδες τῆς Θεσσαλονίκης παραπονιοῦνται ὅτι παρὰ τὰ συνηθισμένα, οἱ Ἑβραῖοι ἀγόραζαν τὰ λαγοδέρματα καὶ τὰ μεταπωλοῦσαν στοὺς Ἕλληνες γουναράδες σὲ μεγαλύτερη τιμὴ ἀπὸ τὴν κανονική. Ἡ ἀπόφαση τοῦ φιρμανίου εἶναι ὅτι μέχρι νὰ ἀγοραστεῖ ἀπὸ τοὺς χριστιανοὺς γουναράδες ἐπαρκὴς ποσότητα λαγοδερμάτων, οἱ Ἑβραῖοι ἀπαγορεύεται νὰ ἀγοράζουν καὶ νὰ μεταπωλοῦν τὰ λαγοδέρματα· καὶ ὅτι μόνο μετὰ τὴν ἀγορὰ ἐπαρκοῦς ποσότητας ἀπὸ τὴ συντεχνία τῶν γουναράδων θὰ ἐπιτρέπεται στοὺς Ἑβραίους νὰ ἀγοράζουν τὰ δέρματα.

[27-7-1767]

 

Σὲ φιρμάνι γίνεται λόγος γιὰ διαμάχη μεταξὺ Ἑβραίων τυροπωλῶν καὶ Ἑλλήνων παντοπωλῶν σχετικὰ μὲ τὸ ποιὸς ἀπὸ τοὺς δύο θὰ ἀγοράζει ἀποκλειστικὰ τὸ νωπὸ τυρὶ ἀπὸ τὶς μάνδρες στὸ χωριὸ Σχοινᾶς. Ἡ ἀπόφαση εἶναι ὑπὲρ τῶν Ἑλλήνων, μὲ τὸ σκεπτικὸ ὅτι ἀπὸ παλιὰ οἱ Ἕλληνες ἦταν ποὺ ἀγόραζαν τὸ τυρὶ ἀπὸ ἐκείνη τὴν περιοχή.

[26-3-1792]

 

Σὲ νέο φιρμάνι γίνεται λόγος σχετικὰ μὲ διαμάχη ἑλλήνων καὶ ἑβραίων κρεοπωλῶν. Σύμφωνα μὲ τοὺς Ἕλληνες, ἐνῶ οἱ Ἑβραῖοι κρεωπώλεις προμηθεύονταν τὰ πρὸς σφαγὴ πρόβατα ἀπὸ τὸ Λαγκαδᾶ καὶ τὴν Καλαμαριά (περιοχὴ ποὺ ἀντιστοιχοῦσε στὴν ἔκταση ἀπὸ τὴν Ἀν. Θεσσαλονίκη ὣς τὴν Ποτίδαια), πέτυχαν νὰ τοὺς δοθεῖ ἄδεια νὰ ἀγοράζουν πρόβατα καὶ ἀπὸ δύο δήμους τοῦ Βαρδαρίου. Τὸ φιρμάνι καταλήγει ὅτι αὐτὸ ἀπαγορεύεται καὶ ὅτι καταργεῖται ἡ παραπάνω ἄδεια.

[10-4-1802]

Advertisements
This entry was posted in πολυπολιτισμός, Εβραίοι, Θεσσαλονίκη, Τούρκοι and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s