Καστοριάδης: προϋποθέσεις τοῦ καπιταλισμοῦ

Ὅλες αὐτὲς οἱ χῶρες, οἱ μὴ εὐρωπαϊκὲς καὶ ἔξω ἀπὸ τὴ σφαίρα τὴν εὐρωπαϊκή…οὔτε οἱ δημοκρατικὲς ἰδέες καὶ τάσεις μπόρεσαν νὰ διεισδύσουν τόσο εὔκολα οὔτε οἱ ἐπαναστατικὲς ἰδέες. Αὐτὸ εἶναι μιὰ μεγάλη ἱστορία, ποὺ προκάλεσε τὴν ἔκπληξη τῶν δυτικῶν οἰκονομολόγων: Γιατί δὲν ἀναπτύσσονται οἱ χῶρες τοῦ Τρίτου Κόσμου; Πρώτη ἀπάντηση, διότι τοὺς λείπουν κεφάλαια. Νὰ τοὺς δώσουμε κεφάλαια. Τοὺς δίνανε κεφάλαια, τοὺς ἔδιναν μηχανές. Δὲν ἀναπτύσσονταν. Δεύτερη ἀπάντηση, διότι τοὺς λείπει τεχνικὴ ἐκπαίδευση. Νὰ τοὺς στήσουμε τεχνικὴ ἐκπαίδευση. Τοὺς στήνανε τέτοια καὶ τοὺς στήνουν. Δὲν ἀναπτύσσονταν. Ἐντέλει, τρίτη μεγαλοφυὴς ἀνακάλυψη…διότι τοὺς λείπουν ἐπιχειρηματίες καπιταλιστές, δηλαδὴ ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι εἶναι ἱκανοὶ νὰ μαζέψουν μαζὶ καὶ ἐργατικὴ δύναμη καὶ κεφάλαιο καὶ μιὰ ἐφεύρεση καὶ μιὰ διαίσθηση τῆς ἀγορᾶς καὶ νὰ στήσουν μιὰ ἐπιχείρηση ποὺ νὰ δουλεύει. Ἂν πᾶμε λίγο πιὸ πέρα ἀπ’ τὰ ἐπιφανειακά, πράγματι λείπουν ἀπ’ αὐτὲς τὶς χῶρες ἐπιχειρηματίες μ’ αὐτὴν τὴν ἔννοια, ἀλλὰ λείπει ἐπίσης ἐργατικὸ δυναμικὸ μὲ τὴν ἔννοια ποὺ ὑπῆρχε στὴ Δυτικὴ Εὐρώπη. Ἡ βιολογικὴ φύση τοῦ ἀνθρώπου δὲν παράγει προλετάριους ὅπως ἄλλωστε δὲν παράγει ἐπιχειρηματίες. Οἱ προλετάριοι εἶναι κοινωνικὸ δημιούργημα καὶ τοὺς δημιούργησε ὁ καπιταλισμὸς στὴ Δύση πάνω σ’ ἕνα ἀνθρωπολογικὸ στρῶμα τὸ ὁποῖο ἐπιδεχόταν αὐτὴν τὴ δημιουργία, διότι ἤδη ἡ Δυτικὴ γεωργία ἦταν ἡ ἀρχὴ αὐτῆς τῆς βιομηχανικῆς ἀνάπτυξης. Ὅταν πᾶτε καὶ δεῖτε ὅπου σώζονται ἀγρεπαύλεις παλιὲς σὲ μιὰ γεωγραφικὴ ζώνη ἡ ὁποία…συνεπῶς περιλαμβάνει τὴ Βόρεια Ἰταλία, μικρὸ τμῆμα τῆς Βόρειας Ἱσπανίας, τὴν Γαλλία, τὴν Ἀγγλία, τὶς Σκανδιναβικὲς χῶρες, τὴ Γερμανία, τὴν Ἑλβετία, τὴν Αὐστρία κ.λπ., θὰ δεῖτε παλαιότατες ἀγρεπαύλεις, ὅπως δὲν τὶς ἔχουμε ἐμεῖς πουθενὰ στὰ Βαλκάνια, οὔτε στὴν Πολωνία, ἦταν ἤδη μικρὰ ἐργοστάσια πρὶν νὰ ὑπάρξει καπιταλισμός, ὅπου ἔβγαινε καὶ ἀπὸ τὴ μύγα ξύγκι, ὅπου ὑπῆρχαν ἀγροτικὰ μηχανήματα πολὺ προηγμένα κι ὅπου ἤδη προπαρασκευαζόταν αὐτὴ ἡ ἐπανάσταση στὴ σύλληψη τῆς ἐργασίας καὶ στὴν πραγματικότητα ποὺ ἐπέφερε ὁ καπιταλισμός… Οἱ Εὐρωπαῖοι ἐργάτες, ἤδη ἀπὸ τὸν 18ο αἰώνα, ἔμαθαν ἢ ἀναγκάστηκαν νὰ μάθουν τὴν ὥρα. Ἕνας λογικὸς καὶ φυσιολογικὸς ἄνθρωπος δὲν ἔχει καμιὰ ἀνάγκη νὰ ζεῖ μ’ ἕνα ρολόι στὸ χέρι καὶ νὰ βλέπει τί ὥρα εἶναι. Ὑπάρχει ὁ ἥλιος, χειμώνας, καλοκαίρι…πάει στ’ ἀμπέλια του, στὰ χωράφια του, ξαναγυρίζει κ.λπ. ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ ὑπάρχει ἡ φάμπρικα ἢ τὸ ἀνθρακωρυχεῖο ὑπάρχει ἡ σειρήνα τῆς φάμπρικας, εἶναι ἕξι τὸ πρωί, ἤ, ἑφτὰ τὸ πρωί, καὶ μετὰ ξαναεῖναι ἡ σειρήνα τῆς φάμπρικας καὶ ὁ ἐργάτης φυσικὰ πρέπει νὰ ἔχει ξυπνήσει πρὶν καὶ νὰ ἔχει φάει κάτι νὰ φύγει καὶ νὰ χρονομετρήσει τὸ δρόμο του. Ἀπὸ τὸν 18ο αἰώνα ἀρχίζει μιὰ τεράστια ἀνάπτυξη τῆς πώλησης ρολογιῶν. Δηλαδὴ τὸ δυτικὸ προλεταριάτο, ὅπως τὸ ξέραμε…εἶναι ἕνα κοινωνικὸ δημιούργημα ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι εἶχαν μάθει ὅτι, τουλάχιστον 12 στὴν ἀρχή, 10 μετά, 8 στὸ τέλος ὧρες τὴν ἡμέρα, ὅλες τους οἱ σωματικὲς κινήσεις καὶ ἡ πνευματική τους προσοχὴ εἶναι ἀποκλειστικὰ ἀφιερωμένες σὲ ἕνα καὶ μόνο ἀντικείμενο, ποὺ πρέπει νὰ τὸ χειριστοῦν μὲ τὴ μεγαλύτερη δυνατὴ ἀκρίβεια γιὰ νὰ βγεῖ ἕνα ὁρισμένο ἀποτέλεσμα. Σκεφτεῖτε, ἂς ποῦμε, τὴ βιομηχανία τῶν αὐτοκινήτων ἢ ἀκόμη καὶ τὴν ὑφαντουργία κ.λπ. Αὐτὴ ἡ στάση δὲν φυτρώνει μὲς στὴ ζούγκλα. Δὲν σημαίνει κατὰ κανένα τρόπο ὅτι οἱ ἄνθρωποι τῆς ζούγκλας εἶναι κατώτεροι ἀπὸ τοὺς προλετάριους, ἁπλῶς δὲν ἔχουν ὑποστεῖ αὐτὸ τὸ ντρεσάρισμα ποὺ ἄλλωστε στὴν οὐσία του εἶναι ἀπάνθρωπο. Τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι ὅτι ὅταν πηγαίνουν στὰ ἐργοστάσια δουλεύουν μὲ τὸν ρυθμὸ μὲ τὸν ὁποῖον θέλουν νὰ δουλέψουν, γίνονται φασαρίες, τέλος πάντων δουλεύουν δὲν δουλεύουν, καὶ ὅταν σὲ 15 μέρες ἢ σ’ ἕνα μήνα ἔχουν μαζέψει ἀρκετὰ λεφτά, φεύγουν, ξαναπᾶνε στὸ χωριό τους, ὅπου κάνουν ἕνα μεγάλο τσιμπούσι γιὰ τὴν οἰκογένεια, δίνουν λεφτὰ στὰ ξαδέλφια, στοὺς ἀνθρώπους τῆς φυλῆς κ.λπ. κι ὅταν τοὺς ξαναλείψουν λεφτὰ ξαναπᾶνε στὸ ἐργοστάσιο. Βιομηχανία μ’ αὐτὸν τὸν τρόπο δὲν γίνεται. Ἀλλὰ οὔτε γίνεται κοινοβουλευτικὴ δημοκρατία, ἡ ὁποία προϋποθέτει μιὰ σχετικὴ ὁμοιογένεια τοῦ πληθυσμοῦ, ἐνῶ, στὶς περισσότερες ἀπ’ αὐτὲς τὶς χῶρες, μιλάω κυρίως γιὰ τὴν Ἀφρική, δὲν ὑπάρχει αὐτὴ ἡ ὁμοιογένεια οὔτε ἡ γλωσσικὴ οὔτε τῶν ἠθῶν καὶ ἐθίμων κ.λπ.,  καί, κυρίως, οὔτε μιὰ συνείδηση πολιτικῆς ἑνότητας.

Κ. Καστοριάδης, Χῶροι τοῦ ἀνθρώπου, σσ. 88-94 καὶ166.

Εὔκολες καὶ σωστὲς ἐξηγήσεις γιὰ τὴν Ἀφρική, ἀλλὰ δύσκολα ἰσχύουσες γιὰ τὴν Κίνα ἢ γιὰ ἄλλες τὶς χῶρες τοῦ ἀσιατικοῦ σκληροῦ κολλεκτιβισμοῦ ποὺ ἔχουν ἐπιτύχει στὸν καπιταλισμό. Καὶ ποιὰ εἶναι ἡ ὁμοιότητα τῆς Κίνας μὲ τὴ Δύση; Εἶναι μιὰ ὁμοιότητα ποὺ δὲν βλέπει ὅποιος φορᾶ τὶς παρωπίδες τῆς «Ἐλευθερίας» καὶ τῆς «Ἀμφισβήτησης»: Ὁ φεουδαλισμός-ἱεραρχία, ἡ στυγνὴ καταπίεση ἐλεῷ Θεοῦ καὶ Αὐτοκράτορα, ἄρα, ὁ εὔκολος (χωρὶς ἀντίδραση) προγραμματισμὸς μιᾶς μυρμηγκοφωλιᾶς ἀνθρώπων ὥστε αὐτὴ «νὰ βγάζει κι ἀπ’ τὴ μύγα ξύγκι», ὁ ἰδεολογικὸς ὁλοκληρωτισμός, μὲ ὅλους τοὺς ἔμπρακτους τρόπους ἐξαέρωσης τῶν ἀντιφρονούντων.

This entry was posted in Δύση, Κίνα and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s