Παλαμᾶς, Κωστῆς ἢ Γρηγόριος

Ρητορικὸ τὸ ἐρώτημα.

Ὁ Κωστῆς εἶναι τὸ ἀντίστοιχο τοῦ Ρίτσου: Ὁ Ρίτσος ἄνοιγε κάθε μέρα τὸ Ριζοσπάστη, διάβαζε ἕνα φασὸν «ἄρθρο δυστυχίας», καὶ μετὰ τὸ μετέτρεπε σὲ κοινωνικὸ ποίημα ὀργῆς καὶ ἀγώνα. Ὁ Κωστῆς Παλαμᾶς εἶναι κάτι χειρότερο, γιατὶ δὲν ὑπῆρχε Ριζοσπάστης στὰ 1900 νὰ τοῦ κινήσει τὴν μάταιη αὐτὴ τάση. Καταρχήν, τὰ ποιήματά του ἦταν φιλοσοφικὲς διαλέξεις, ποὺ ἔπρεπε νὰ ἔχουν νόημα πατριωτικό, ἠθικό, θρησκευτικό, ἱστορικό, μεταφυσικό…. Στρατευμένοι στίχοι. Στοὺς ὀγκώδεις τόμους τοῦ Κωστῆ Παλαμᾶ, θὰ βρεῖς νοήματα ποὺ ἀλληλοαντιφάσκουν, π.χ. ἀθεϊστικὰ ἢ παγανιστικὰ καὶ χριστιανικά, δημοκρατικὰ καὶ ἀντιδημοκρατικά, πότε φασιστικὰ πότε κομμουνιστικὰ κ.ο.κ. Εἶναι τόσες πολλὲς οἱ ἀντιφάσεις τῶν φιλοσοφικῶν προτιμήσεών του, ποὺ δὲν ἔχει νόημα νὰ τὶς  παραθέσω. Δὲν θὰ εἶχε νόημα νὰ σημειώσω τὶς ἀντιφάσεις, καὶ θὰ ἦταν ἄδικο νὰ τὸ κάνω ἐὰν ἡ ποίησή του δὲν ἦταν φιλοσοφικὴ ποίηση, δηλαδὴ μὲ ἀξίωση διδακτικὴ καὶ διαφωτιστική. Ἐὰν ὅμως θὲς νὰ διδάσκεις διὰ τῆς ποίησης, καὶ ἐὰν ἀξιώνεις νὰ σὲ ἀκοῦν μὲ προσοχή, δὲν μπορεῖς νὰ λὲς ἄλλὰ ἀντ’ ἄλλων, τὴ μία ἔτσι καὶ τὴν ἄλλη ἀλλιῶς. Ὁ Παλαμᾶς αὐτοακυρώθηκε.

Ὑπάρχει ὅμως κάτι ποὺ καθιστᾶ ἀξεπέραστα ξεπερασμένο τὸν -ἀκόμη ἕναν- ἐθνικό μας ποιητὴ σὲ σχέση μὲ τὸν Γρηγόριο Παλαμᾶ. Ὁ νιτσεϊκὸς ἀστισμός, σὲ μιὰ χώρα βουκολικὴ καὶ βαθιὰ θρησκευόμενη εἶναι ἀπὸ μόνος του ἐκτὸς τόπου καὶ χρόνου, εἶναι μιὰ ἀντιγραφὴ ἐλλείψει δημιουργικῆς φαντασίας. Ἀλλὰ στὴ Γερμανία τοῦ Νίτσε δημιουργοῦταν ὁ σύγχρονος πολιτισμος, ὁ Χριστιανισμὸς καταστελλόταν καὶ κρατικὰ καὶ φιλοσοφικά, ἡ κοινωνία ἀποχριστιανιζόταν, ἐξατομικευόταν κ.λπ. Προφανῶς, ὁ νιτσεϊσμός, ἡ ἀπέχθεια μὲ τὶς μάζες κ.λπ., εἶχε νόημα στὴ Γερμανία. Στὴν κακόμοιρη Ἑλλάδα ἄλλοι ἔπαιρναν πόζα Γάλλου, ἄλλοι Ἄγγλου, κι ἄλλοι Γερμανοῦ. Ναί, μὲν ἀναπόφευκτα χρησιμοποιεῖται ἡ ἑλληνικὴ ἱστορία, ἀλλὰ μέσα ἀπὸ μιὰ γερμανικὴ φιλοσοφικὴ σκοπιά. Ὅσοι τὸν νεκρανασταίνουν, ἐκτὸς ἀπὸ τοὺς σεσημασμένους «ἐθνικὰ φρονοῦντες», δικαιολογοῦν τὰ ἀδικαιολόγητα μὲ προχειρολογίες: Οἱ Ἕλληνες τοῦ 19ου αἰ. δὲν ἦταν πραγματικὰ Χριστιανοί (μὲ τὸ πλέον αὐστηρὸ συνειδησιακὸ χριστιανόμετρο, μιᾶς προτεσταντικῆς -φυσικά, γερμανικῆς, πάλι!- χριστιανικότητας ἀγνοώντας τὴν Τουρκοκρατία, μὲ τὴν ἔλλειψη κατήχησης τῶν πιστῶν, καὶ τὴν ἀπουσία πολλῶν λόγιων Πατέρων ὅπως ἐπὶ Βυζαντίου), ὁ Νίτσε μίλαγε γιὰ τὴν Ἑλλάδα (τὴν προσωκρατική, ὅμως -ἡ μεταγενέστερη ἦταν παρακμιακή) κ.λπ. Ὁρισμένοι παραθέτουν τέτοια ἐπιχειρήματα -ἄλλοι πάλι ἁραδιάζουν 5-6 περιπτώσεις μὴ χριστιανῶν καὶ παγανιστῶν Νεοελλήνων, καὶ νομίζουν ὅτι κατέδειξαν μιὰ ἄγνωστη πτυχὴ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, κι ὄχι τὴν ἀσήμαντη ἐξαίρεση τῆς ἐξαίρεσης. Ἡ ἐπιχειρηματολογία τους εἶναι διάτρητη. Δικαίωμα τοῦ καθενὸς νὰ εἶναι ἀντιχριστιανός, ἀλλὰ ὅταν μπλέκεται μὲ τὴν Ἱστορία, θὰ βουλιάξει εὔκολα στὸ βάλτο της ἂν υἱοθετήσει ἐξωπραγματικὰ ἐπιχειρήματα. Ἀντίθετα, ὁ Γρηγόριος Παλαμᾶς ὑπηρετοῦσε κάτι ποὺ στὰ 1300 μ.Χ. ἦταν ἐντόπιο, δηλαδὴ καλλιεργημένο, ἐπὶ 1.000 χρόνια.

Ἄλλωστε, τὸ νὰ ἀποτιμηθεῖ ἕνας ποιητὴς ὡς τμῆμα τῆς ἑλληνικῆς ποίησης, ποὺ τὴν ἐμπλούτισε μὲ τὸ ἕνα ἢ τὸ ἄλλο πράγμα καὶ μὲ τὴ συνεισφορά του, εἶναι τελείως ἄλλο ἀπὸ τὴν ἀξίωση ποὺ εἶχε ὁ ἴδιος, νὰ μιλήσει ποιητικὰ καὶ Ὀρθὰ γιὰ τὰ πάντα. Ἀπὸ ἄποψη τεχνοκριτικῆς πολλὰ μπορεῖ νὰ ἔχουν σημασία. Αὐτὸ ὡστόσο εἶναι δευτερεῦον, ἀφορᾶ τοὺς ἱστορικοὺς τῆς ποίησης. Ἀπὸ τὴν ἄποψη τοῦ συνεκτικοῦ νοήματος καὶ τῆς διακήρυξής του ὅμως;

This entry was posted in παλιά και νέα θεότητα, τέχνη and tagged . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s