Διαφωτισμός: τὰ «τέρατα»

Ἡ ἀνατίμηση τοῦ αἰσθητοῦ κόσμου (ὅ,τι καταλάβαιναν τέλος πάντων ὡς «ἀνατίμηση» οἱ Διαφωτιστὲς καὶ οἱ ἀναγεννησιακοὶ πρόγονοί τους -σὲ ἀντιπαράθεση πρὸς τὴν ὑποτιθέμενη ἀπὸ τοὺς ἴδιους χριστιανικὴ «ὑποτίμηση» τοῦ κόσμου), συνδυάστηκε μὲ τὸν ἔπαινο τῆς ὕλης ὡς δυνάμενης νὰ ἐρευνηθεῖ ὀρθολογικά, μέσω τῆς ποσοτικοποίησής της μὲ τὴ βοήθεια τῶν μαθηματικῶν (τὰ ὁποῖα καθιστοῦσαν μετρήσιμα τὰ πάντα). Ἔτσι, ἡ Φύση ἦταν ἕνα ἁρμονικό, ὀρθολογικὸ-περιεκτικὸ Ὅλον, ἄξιο τοῦ γνωστικοῦ ἐνδιαφέροντός μας. Αὐτὴ ἡ ὀρθολογικότητα ὅμως καὶ ἡ «μαθηματικότητα» -ἔγινε κατόπιν ἀντιληπτὸ ἀπὸ τοὺς Διαφωτιστές- μποροῦσε νὰ χρησιμοποιηθεῖ ὡς ἐπιχείρημα γιὰ τὴν ὕπαρξη τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ἐνασχόλησή του μὲ τὸν κόσμο, δηλαδὴ ὡς ἐπιχείρημα γιὰ νὰ μὴν ἀφήνονται οἱ ἄνθρωποι (οἱ Διαφωτιστές) νὰ καθορίσουν τὴ μοίρα τῆς κοινωνίας ἀνεξάρτητοι ἀπὸ τοὺς ἐκπροσώπους τοῦ Θεοῦ στὴ γῆ.

Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ ἀνακάλυψη ἀτελειῶν στὸν μηχανισμὸ τῆς Φύσης χρησίμευσε συχνὰ γιὰ νὰ κλονίσει τὴ συναφὴ ἀντίληψη γιὰ τὸν Θεό. Συμβαίνει λοιπόν, τὸ παράδοξο ὅτι ἡ Φύση θεωρεῖται (ἐν μέρει) ἄλογη, γιὰ νὰ μπορέσει νὰ κερδίσει τὴν πλήρη αὐτάρκεια καὶ αὐτονομία της ἀπέναντι στὸν Θεό. Ἀπὸ πολεμικὴ ἄποψη αὐτὸ ἦταν ἀναπόδραστο, ἐφόσον ἡ τελειότητα τοῦ μηχανισμοῦ τῆς Φύσης θεωροῦνταν ἀπόδειξη τῆς πρόνοιας καὶ τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ. […] [Αὐτὸ] ἐξηγεῖ τὴν ἐπιμονὴ μὲ τὴν ὁποία σημαντικοὶ ἐκπρόσωποι τῆς νέας βιολογίας τονίζουν τὸ τυχαῖο καὶ τὸ ἀστάθμητο στοιχεῖο στὴ Φύση. … Ἡ σύμπτωση εἶναι ἡ δύναμη ἐκείνη ποὺ προκαλεῖ τὴν ἐκδίπλωση τῶν ἔμφυτων δυνατοτήτων τῆς Φύσης. Χαρακτηριστικὴ εἶναι ἡ προθυμία μὲ τὴν ὁποία οἱ ὑλιστὲς ἀποδέχονται τέτοιες γνῶμες. «Κάτι ἀνεπαίσθητο μπορεῖ νὰ διαταράξει τὴν ὀπτικὴ τῆς Φύσης», γράφει ὁ La Mettrie, καὶ στὴ συνέχεια ἀντιτάσσει στὴν τελολογικὴ ἀντίληψη, ποὺ βλέπει παντοῦ τὸν προνοητικὸ δάκτυλο τοῦ Θεοῦ, ὅτι ἡ σύμπτωση εἶναι γονιμότερη ἀπὸ τὴ σοφία. Τὸ τελικό του συμπέρασμα εἶναι ὅτι ἀκόμη καὶ λογικὰ ὄντα μποροῦν νὰ προέλθουν ἀπὸ τυφλὲς αἰτίες. Καὶ γιὰ τὸν Diderot, ἡ κατάλυση τῆς φυσικῆς τάξης μὲ τὴν ἐμφάνιση τεράτων ἀποτελεῖ σίγουρη ἔνδειξη ἐναντίον τοῦ ἰσχυρισμοῦ ὅτι ἡ Φύση κατευθύνεται ἀπὸ τὴ σοφία τοῦ Θεοῦ.

Π. Κονδύλης, Εὐρωπαϊκὸς Διαφωτισμός, I, 332-333.

Ἡ κατὰ τὴν ἀρέσκεια καὶ ἀπαρέσκειά μας τροποποίηση τῆς Φύσης ὡς ὀρθολογικῆς ἢ ὡς τυχαίας (ποὺ διὰ τῆς τύχης ὅμως δημιουργεῖ λογικὰ ὄντα) δείχνει ποῦ βασίζεται ἡ νεοτερικὴ ἐπιστήμη ὅταν καθορίζει τὶς ἔσχατες ἀρχές της. Ὄχι στὴν ἀναμέτρηση μὲ «τὴν πραγματικότητα», ἀλλὰ μὲ ἄλλες ἐχθρικὲς ἑρμηνεῖες της. Δηλαδή, σὲ καθαρὰ φιλοσοφικὲς προκαταλήψεις. Ἂν γιὰ τὸν Χριστιανισμό, τὸ «λίαν καλὴ» δὲν σημαίνει «τέλεια» καὶ ἂν τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα ἦταν μιὰ ἀποτυχία κι ἕνα πισωγύρισμα (Πρὸς Ρωμαίους, 8.20-22), τότε ἡ φιλοσοφικὴ (κι ἄρα ἐπιστημονική) ἐξήγηση τῶν τεράτων καὶ τῶν λαθῶν θὰ μποροῦσε νὰ γίνει μὲ πολλοὺς τρόπους. Γιατί ὅμως νὰ δεχτοῦμε (ἂν παραμερίσουμε τὴν βασικὴ χριστιανικὴ ἰδέα ὅτι ὁ Θεὸς δὲν ἀνακαλύπτεται λογικὰ ἀλλὰ ἀποκαλύπτεται ἱστορικά) ὅτι ἡ ὕλη εἶναι αὐθύπαρκτη-αἰώνια ἢ ἔχει ἐκείνη κι ἐτούτη τὴ δυνατότητα (νὰ παράγει λογικότητα ἀπὸ τὸ ἄλογο) ἀντὶ νὰ δεχτοῦμε μιὰν ὁποιαδήποτε ἄλλη ἀφετηρία, αὐτὸ οἱ Διαφωτιστὲς καὶ οἱ ἐξελικτικιστὲς δὲν μποροῦσαν νὰ τὸ τεκμηριώσουν. Ἀλλὰ ἀκόμη καὶ τὴν (στὸ ἄλλο ἄκρο) ὑπόθεση τοῦ κακοῦ ἢ σαδιστῆ Θεοῦ οἱ Διαφωτιστὲς καὶ οἱ συνεχιστές του δὲν μποροῦν νὰ τὴν ἀναιρέσουν παρὰ ἐμμέσως καὶ ἀνομολόγητα υἱοθετώντας τὴ χριστιανικὴ ἄποψη ὅτι ὁ Θεὸς εἶναι καλός. Πράγματι, τί ἄλλο παρὰ ἡ ἐργαλειακότητα καὶ ἡ «κανονικότητα» (ὅπως τὴ διαμόρφωσε ὁ Χριστιανισμός) θὰ ἦταν τὸ ἐπιχείρημά τους; («Ἡ ζωὴ τότε θὰ ἦταν τρέλλα καὶ δυστυχία», λὲς καὶ ἡ ζωὴ δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι τρέλλα καὶ δυστυχία καὶ ὑπὸ «κανονικὲς συνθῆκες», ἢ δὲν ἔχουν ζήσει γενιὲς ὁλόκληρες ὑπὸ σαδιστὲς ἡγεμόνες.)

This entry was posted in επιστήμη and tagged , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s