ὑπάρχει Ἀτομικισμὸς καὶ Μετανεωτερικότητα στὸ Ἰσλάμ;

Μὲ ἀφορμὴ τὴ συζήτηση, στὰ σχόλια, σὲ αὐτὴν τὴν ἀνάρτηση.

Ἂν ἀτομικιστικὸ πολιτισμὸ θεωρήσουμε τὸν πολιτισμὸ ποὺ ἀνάγει τὶς ἀξίες του στὸ ἄτομο καὶ θεωρεῖ ὅτι μόνο τὸ Ἄτομο δικαιοῦται νὰ ἀποφασίζει γιὰ τὸ περιεχόμενο τῶν ἀξιῶν ποὺ θὰ ἀκολουθήσει, τότε μποροῦμε νὰ ἀποφανθοῦμε ὅτι τὸ Ἰσλὰμ δὲν (ἀνα)γνωρίζει ἀτομικισμό.

Ἀκόμη κι ὁ Θ. Ζιάκας, ποὺ γράφει γιὰ τὸν «περφημο ραβικ πολιτισμ» (Πέρα ἀπὸ τὸ Ἄτομο, ἐφεξῆς Π.Α., σ. 195), ἀναγνωρίζει ὅτι τὰ ἀραβικὰ φύλα δὲν εἶχαν  ἀτομοκεντρικὴ κουλτούρα (ΠΑ, 194) καὶ μιλᾶ γιὰ «ξελιγμνο ραβικ κολλεκτιβισμ» (ΠΑ, 195) . Ἐπίσης, στὴ βάση τῶν ὁμοιοτήτων Δύσης – Ἰσλάμ καταχωρεῖ τὸ β’ στὴ Δύση ἀλλὰ στὴν κολλεκτιβιστικὴ κι ὄχι ἀνθρωποκεντρική της φάση (ΠΑ, 207-208). Εἶναι βέβαια, παράτολμο ἐξαιτίας κάποιων ὁμοιοτήτων νὰ ἀναγορεύεται ὁ «Γερμανισμός» (ἡ μήτρα τοῦ Προτεσταντισμοῦ καὶ τῆς νεώτερης Δύσης) ἴδιος μὲ τὸ Ἰσλάμ. Κολλεκτιβισμοὶ ὑπάρχουν πολλοί, ἀπὸ τοὺς Ἰνδιάνους ὣς τοὺς Κινέζους, ἀλλὰ δὲν θὰ ἰσχυριστοῦμε ὅτι ἐντάσσονται σὲ ἕναν κοινὸ πολιτισμό -τὸ ἴδιο καὶ μὲ τὸ Ἰσλάμ, σὲ σχέση πρὸς τὴ Δύση. Ὁ Ζιάκας ἐπίσης θεωρεῖ ὅτι « θεμελιακ πιλογ του (ποπομπ το προτπου) τ τοποθετεί στ Δση, λλ στ προνεωτερικ κολλεκτιβιστικ νθρωπολογικ ππεδο τς Δσης» (ΠΑ, 211). Ὅμως, ἡ προνεωτερικὴ γερμανικὴ Δύση δὲν ἦταν εἰκονοκλαστική. Ἀρνιόταν τὴν ἱερότητα τῶν εἰκόνων (λόγω τῶν γλωσσικῶν καὶ φιλοσοφικῶν ἀδυναμιῶν της) κι ὄχι τὴν ἀπεικόνιση τοῦ θεοῦ. Ὁ Ἀρειανισμὸς τῶν δυτικῶν Βαρβάρων (χρονικὰ σύντομος) δὲν ἔχει σχέση μὲ τὸ Ἰσλάμ, ὅπου ἔχουμε μιὰ συγκεφαλαίωση ὅλων τῶν αἱρέσεων (Ἁρειανισμός-Ἄρνηση τοῦ «Θεοῦ Χριστοῦ», Μονοφυσιτισμός-ὑποβάθμιση τοῦ Ἀνθρώπου, Δοκητισμός-Ἄρνηση τῆς Σταύρωσης, Νικολαϊτισμὸς-τὰ Οὐρὶ τοῦ ἰσλαμικοῦ Παραδείσου κ.λπ.).

Φυσικά, εἶναι ἄλλο πράγμα ἡ ἀτομικότητα καὶ ἄλλο ὁ ἀτομικισμός. Τὸ Ἰσλὰμ καλεῖ τὰ ἄτομα νὰ πιστέψουν, ἀντιλαμβάνεται τὴν ὕπαρξή τους, τὴν βούλησή τους νὰ μὴν πιστέψουν ἢ νὰ πιστέψουν κ.λπ. Δὲν ἀντιλαμβάνεται καθόλου τὸ ἄτομο ὡς μοναδικὸ νομιμοποιημένο δημιουργὸ ἀξιῶν, δὲν μπορεῖ νὰ παραδεχτεῖ φιλοσοφικὰ τὴν ἀξίωση τῆς κοινότητας νὰ κυβερνᾶται ἐπὶ τῇ βάσει τῆς πλειοψηφίας τῶν ἀτομικῶν γνωμῶν. Οἱ ἀξίες ὑπάρχουν ἤδη. Βέβαια, θὰ συμφωνοῦσα ὅτι «στὴν πραγματικότητα» πάντα τὰ ἄτομα κάνουν τὶς ἐπιλογές (διαφορετικὰ ὑποστασιοποιοῦμε ὑπερατομικὲς ὀντότητες), ἀλλὰ θὰ πρόσθετα ὅτι αὐτὸ «δὲν ἔχει σημασία» μεγαλύτερη ἀπὸ τὴν εἰκόνα ποὺ ἔχουν τὰ ἄτομα αὐτὰ γιὰ τὸ πῶς ἐπιλέγουν π.χ. τὶς ἀξίες τους. Καὶ στὸ Ἰσλάμ, δηλαδή, ἄτομα εἶναι αὐτὰ ποὺ μεθερμηνεύουν τὸ Κοράνι. Άλλὰ τὰ ἄτομα αὐτὰ θεωροῦν ὅτι δὲν τὸ μεθερμηνεύουν ὡς ἄτομα ἀλλὰ ὡς συνεχιστὲς μιᾶς παράδοσης ἑρμηνευτικῆς.

Ἕνα δεύτερο ποὺ πρέπει νὰ σκεφτοῦμε εἶναι ὅτι τὰ δάνεια ποὺ ἔχει μιὰ θρησκεία ἀπὸ τὸν περίγυρό της δὲν τὴν καθιστοῦν ἐξάρτημα καὶ δεῖγμα τῆς ἐποχῆς. Τὰ δάνεια ἀπὸ τὴν ἑλληνορωμαϊκὴ οἰκουμένη δὲν καθιστοῦν τὸ Χριστιανισμὸ «ρωμαϊκὸ» οὔτε οἱ ἐπιδράσεις τῆς νεωτερικότητας ἢ τοῦ μεταμοντέρνου καθιστοῦν τὸ Ἰσλὰμ μεταμοντέρνο.

Ἡ τεχνολογία -ὅπως καὶ ὁ τροχός στὴν προϊστορία– δὲν ὁδηγεῖ σὲ κοινὸ πανανθρώπινο πνευματικὸ πολιτισμό. Ὁ τρόπος ζωῆς στὴ βάση τῆς τεχνολογίας αὐτῆς δὲν ἀπαλείφει οὔτε ὑπερνικᾶ τὶς βασικὲς ἀρχὲς τοῦ Ἰσλάμ. Τουλάχιστον, δὲν εἶναι ἀπαραίτητο ὅτι κάνει κάτι τέτοιο. Δὲν ὑπάρχει Μετανεωτερικότητα στὸ Ἰσλάμ, πρῶτα-πρῶτα γιατὶ τὸ Ἰσλὰμ δὲν εἶχε Νεωτερικότητα, καὶ δὲν περνᾶς ἀπὸ τὸν Μεσαίωνα στὸ Διαδίκτυο ἀπεμπολώντας τὶς βαθιές σου πεποιθήσεις. Τὶς κρατᾶς.

Τί συμβαίνει, τότε; Ἡ ἄποψή μου εἶναι ἡ ἑξῆς: Ὅλοι οἱ πολιτισμοὶ ποὺ ἐπέζησαν ὣς σήμερα κατάφεραν τὴν ἐπιβίωσή τους μὲ  μία περιοδικὴ ἐπαναξιολόγηση ἢ μεθερμηνεία τῆς παράδοσής τους τέτοια ὥστε οὔτε τὰ βασικά σημεῖα της νὰ θίγονται οὔτε ἡ παράδοση νὰ συνιστᾶ ἐμπόδιο στὴν ἐπιβίωση. Αὐτὸ ἔκανε καὶ ἡ Ρωμανία στὴ διοίκηση (θεσμὸς τῶν Θεμάτων) ἢ στὴν τέχνη, καὶ γι’ αὐτὸ διήρκεσε 1100 χρόνια (τὰ πρῶτα 900 ἀπρόσβλητη).

Αὐτὸ συμβαίνει καὶ συνέβαινε καὶ μὲ τὸ Ἰσλάμ. Γιὰ παράδειγμα, καὶ στὴν προνεωτερικὴ ἐποχὴ ὑπήρχε ἡ κατὰ τὸ δοκοῦν ἀτομικὴ ἑρμηνεία τῶν κορανικῶν στίχων (ἀπὸ ἕναν θεοσεβὴ ἰμάμη-ἀρχηγό) – γι’ αὐτὸ καὶ ὑπῆρχαν τόσες αἱρέσεις.

Ὅτι στὸ σημερινὸ Ἰσλὰμ ὑπάρχει καπιταλισμὸς ἢ δυτικὸς καταμερισμὸς τῆς ἐργασίας δὲν σημαίνει ἀπαραίτητα ἀπώλεια τῶν εἰδικῶν ἰσλαμικῶν χαρακτηριστικῶν καὶ ὅτι πρέπει νὰ δοῦμε τὸ σημερινὸ τζιχαντιστικὸ Ἰσλὰμ ὡς μεταμοντέρνο. Ἡ προσευχὴ τῶν Μουσουλμάνων ἐργαζόμενων στὶς ὧρες ἐργασίας δὲν εἶναι μετανεωτερική, εἶναι προσαρμογὴ τοῦ δυτικοῦ τρόπου ἐργασίας στὸ Ἰσλάμ –καὶ ὄχι τὸ ἀντίθετο. Τὸ ὅτι λ.χ. ὑπάρχει τηλεόραση καὶ ΜΜΕ προσιτὰ στὸν μουσουλμανικὸ κόσμο δὲν κάνει καμμία διαφορὰ ἂν τὸ περιεχόμενο τῶν παιδικῶν καρτοῦν εἶναι ἡ ἱστορία τῶν ἀραβικῶν κατακτήσεων, ἢ ἂν ἡ ἐκφωνήτρια φορᾶ μπούρκα καὶ τσαντόρ. Οἱ Μουσουλμάνοι ἔμειναν ἄτρωτοι ἀπὸ τὰ στήθη τῆς Μαντόνα, ὅπως παρατηροῦσε ὁ Καστοριάδης τριάντα χρόνια πρίν. Ἤ, πάλι, ἡ ἀνηθικότητα τῶν τζιχαντιστῶν μὲ τὶς σκλάβες τοῦ σὲξ δὲν εἶναι ἕνα εἴδος μετανεωτερικῶν «πουριτανικῶν ὀργίων» γιατὶ εἶναι γνωστὰ τὰ γυναικεῖα καὶ παιδικὰ-ἀγορίστικα χαρέμια τῶν Ἀράβων καὶ Ὀθωμανῶν, ἢ οἱ ἐπιδρομές τους μὲ τέτοιους σκοπούς (διαρπαγὴ γυναικῶν καὶ ἀγοριῶν γιὰ τὰ σκλαβοπάζαρα)· δὲν προέκυψε μόλις τὸν 19ο αἰ. οὔτε ἄδικα ἡ εἰκόνα τῆς «ἡδυπαθοῦς λάγνας Ἀνατολῆς».

Ἡ ἐπιθετικότητα, τέλος, τοῦ Ἰσλὰμ δὲν εἶναι προϊὸν σύγχρονων καταστάσεων. Αὐτὲς παίζουν τὸ ρόλο τῆς μαμῆς, ἀλλὰ ἡ ἐπιθετικότητα οὕτως ἢ ἄλλως, μὲ τὴ μία ἢ τὴν ἄλλη ἀφορμή, θὰ ἔβγαινε στὴν ἐπιφάνεια. Ὄντας παιδιὰ τῶν Βυζαντινῶν οἱ Νεοέλληνες, ἔχουμε ὑπόψη τὴν διαρκὴ ἐπιθετικότητα τῶν Μουσουλμάνων πρὸς τοὺς ἄλλους πολιτισμούς, καὶ δὲν γίνεται νὰ μπερδευόμαστε ἀπὸ τὶς δυτικὲς ἀποικιοκρατικὲς ἐνοχές. Ἢ πάλι, ὁ Οὐαχαμπιτισμὸς δὲν εἶναι ἀντίδραση τοῦ Ἰσλὰμ στὴν προελαύνουσα Δύση ἀλλὰ ἀνέμελη πνευματικὴ ἐξέλιξη-ἀναβίωση παλιῶν τάσεων.

Συνοψίζοντας: Πολλὰ ἀπὸ τὰ χαρακτηριστικὰ τοῦ σημερινοῦ τζιχαντιστικοῦ Ἰσλὰμ ὑπῆρχαν καὶ παλιότερα. Ἡ ὁμοιότητά τους μὲ τὰ σημερινὰ δὲν εἶναι τυχαία, καὶ γι’ αὐτὸ τὰ σημερινὰ δὲν εἶναι δεῖγμα ἐπιρροῆς ἀπὸ τὸν μεταμοντερνισμό.

Advertisements
This entry was posted in Άραβες, Ισλάμ and tagged , . Bookmark the permalink.

1 Response to ὑπάρχει Ἀτομικισμὸς καὶ Μετανεωτερικότητα στὸ Ἰσλάμ;

  1. Παράθεμα: Είναι το Ισλάμ μεταμοντέρνο; – manolisgvardis

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s